Kamu Sağlığına Karşı Suçlarda Hükümden Sonra: Önödeme, HAGB, İnfaz Oranı ve Meslek Yasağı

Gözden geçirme: 4 Ekim 2026Hazırlayan: Av. Ahmet MutluDayanak: mevzuat.gov.tr ve Resmî Gazete

Karantina kararını çiğneyen bir kişiyle uyuşturucu ticareti yapan bir kişi aynı kanun bölümünde yargılanır: TCK’nın kamu sağlığına karşı suçlar bölümü 185 ile 196. maddeler arasında iki aydan otuz yıla uzanan cezalar içerir. Bu genişlik hükümden sonra da sürer. Bir uçta önödemeyle dava açılmadan kapanan dosyalar, öbür uçta koşullu salıverilme oranı yaşa göre değişen ağır cezalar vardır. Aşağıda her suç grubu için hüküm sonrası tablo ayrı ayrı çiziliyor.

Kamu sağlığına karşı suçların cezaları hükümden sonraki yolu nasıl belirler?

Kamu sağlığına karşı işlenen suçları hüküm sonrası bakımından üç gruba ayırmak mümkündür. İlk grupta üst sınırı bir yılı aşmayan hafif suçlar yer alır: izinsiz zehirli madde üretme veya satma (m. 193) ve karantina tedbirine uymama (m. 195) iki ay ila bir yıl, sağlık için tehlikeli maddeyi çocuğa verme (m. 194) altı ay ila bir yıl, usulsüz ölü gömme (m. 196) altı aya kadar hapis gerektirir.

İkinci grup, kamu sağlığına karşı orta ağırlıktaki suçlardır. Hayatı ve sağlığı tehlikeye sokacak biçimde bozulmuş gıda veya ilaç satma (m. 186) ve bu biçimde ilaç üretme veya satma (m. 187) bir ila beş yıl hapis ile adli para cezası gerektirir; suç tabip, eczacı veya resmi izne dayalı bir meslek mensubunca işlenirse ceza üçte bir artar. Kullanmak için uyuşturucu bulundurma veya kullanma (m. 191) iki ila beş yıldır.

Üçüncü grup ağır suçlardır. Suya veya besine zehir katarak insanların hayatını tehlikeye sokmak (m. 185) iki ila on beş yıl, uyuşturucu imal ve ithali (m. 188/1) yirmi ila otuz yıl, ülke içinde satış ve benzeri fiiller (m. 188/3) en az on yıl, kullanmayı kolaylaştırma (m. 190) beş ila on yıl hapis gerektirir. Ayrıntılar uyuşturucu imal ve ticareti ile kullanmayı kolaylaştırma yazılarında.

Hafif suçlarda önödeme, HAGB ve seçenek yaptırım nasıl işler?

Usulsüz ölü gömme suçunda hapis cezasının üst sınırı altı ay olduğu için savcılık dava açmadan önce önödeme teklif eder (TCK 75). On gün içinde ödeme yapılırsa kamu davası açılmaz. Karantina ihlali ve zehirli madde ticaretinde üst sınır bir yıl olduğundan önödeme uygulanmaz; bu dosyalar mahkemeye gider.

Kamu sağlığına karşı hafif suçlarda mahkûmiyet hâlinde verilen cezalar çoğu zaman iki ay ile bir yıl arasında kalır. Bu miktar üç yolu birlikte açar: kısa süreli hapis cezasının adli para cezasına veya kamuya yararlı işe çevrilmesi (TCK 50), erteleme (TCK 51) ve 7589 sayılı Kanunla yeniden düzenlenen CMK 231’e göre HAGB. Daha önce hapis cezası almamış bir kişiye verilen otuz gün veya daha az hapis ile on sekiz yaşından küçük ya da altmış beş yaşından büyüklere verilen bir yıla kadar hapis, kanun gereği seçenek yaptırıma çevrilir (TCK 50/3).

Kullanma suçunda hüküm kurulmadan önce ve sonra ne olur?

TCK 191, kamu sağlığına karşı suçlar arasında kendi içinde ayrı bir infaz öncesi sistem kurar. Kullanmak için uyuşturucu bulunduran kişi hakkında savcılık, genel koşulları aramadan beş yıl süreyle kamu davasının açılmasını erteler. Bu sürede en az bir yıl denetimli serbestlik uygulanır ve yılda en az iki kez test yapılır. Yükümlülüklere uyulursa kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilir.

Erteleme süresinde yeniden kullanma veya tedaviye uymamakta ısrar hâlinde dava açılır. Davadan sonra aynı suç tekrar işlenirse ikinci kez erteleme verilemez. Bir başka önemli kural 191/8’dedir: ticaret (m. 188) veya kolaylaştırma (m. 190) iddiasıyla yargılanan sanığın fiilinin yalnızca kullanma kapsamında kaldığı anlaşılırsa mahkeme bu madde çerçevesinde hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verir.

Hapis cezası kesinleşmiş ve denetimli serbestlikle infaz edilen bir hükümlü bakımından da 5275 sayılı Kanun özel bir yükümlülük öngörür: kullanma suçundan hükümlü olanlar tedavi ve rehabilitasyon programlarına katılmakla yükümlüdür (m. 105/A-5). İlgili özel kanunlar için 3298 sayılı Kanun ve 2313 sayılı Kanun yazılarına bakılabilir.

Ağır suçlarda koşullu salıverilme oranı neden yaşa göre değişir?

Ceza İnfaz Kanununun 107. maddesi süreli hapis cezalarında genel oranı yarı olarak belirler. Uyuşturucu imal ve ticareti (TCK 188) ise ayrı tutulur: yetişkin hükümlüler için 108. maddenin dokuzuncu fıkrası süreli hapiste koşullu salıverilme oranını dörtte üç olarak öngörür. Bu sert rejim suç tarihinde çocuk olanlara uygulanmaz (m. 108/10); onlar için oran üçte ikidir (m. 107/2-g). 28 Haziran 2014’ten önce işlenen 188 suçlarında ise geçiş hükmü uyarınca oran üçte ikidir.

7593 sayılı Kanun 18 Ağustos 2026’dan itibaren bir ayrıntı daha ekledi: on beş yaşını doldurmamış hükümlünün infaz kurumunda geçirdiği bir gün koşullu salıverilme hesabında iki gün sayılır; ancak 188. maddedeki suç bu kuralın dışında bırakıldı (m. 107/5). Zehir katma (m. 185) ve bozuk gıda ticareti (m. 186) gibi kamu sağlığına karşı diğer suçlar 107. maddede ayrıca anılmadığından genel oran uygulanır.

Etkin pişmanlık hükmün içeriğini nasıl değiştirir?

TCK 192 uyuşturucu suçlarına özgü bir etkin pişmanlık sistemi kurar; kamu sağlığına karşı diğer suçlarda böyle bir genel hüküm yoktur. Ticarete iştirak eden kişi, resmi makamlar haber almadan önce suç ortaklarını ve maddelerin yerini bildirir ve bu bilgi yakalamayı ya da ele geçirmeyi sağlarsa hakkında cezaya hükmolunmaz. Kullanmak için madde edinen kişi de maddeyi kimden aldığını aynı şekilde bildirirse ceza almaz.

Suç haber alındıktan sonra yapılan yardım ise cezayı tamamen kaldırmaz; yardımın niteliğine göre dörtte birden yarıya kadar indirim sağlar (m. 192/3). Etkin pişmanlık indirimi, hükümdeki cezanın miktarını ve dolayısıyla infaz süresini doğrudan etkiler. Kullanıcının soruşturma başlamadan resmi makamlara veya sağlık kuruluşuna başvurup tedavi istemesi de cezaya hükmolunmamasıyla sonuçlanır (m. 192/4).

Meslek, tüzel kişi ve memuriyet bakımından sonuçlar nelerdir?

Kamu sağlığına karşı suçlardan bozuk gıda ve ilaç suçları (m. 186, 187) çoğunlukla bir işletme veya meslek mensubu üzerinden işlenir. Kasıtlı suçtan hapis mahkûmiyeti TCK 53 uyarınca infaz süresince izne tabi mesleği serbest olarak icra etmeyi engeller. Suç meslek yetkisi kötüye kullanılarak işlenmişse, infazdan sonra işlemek üzere cezanın yarısından bir katına kadar meslek yasağı da verilir (TCK 53/5).

Uyuşturucu ticareti bir şirketin faaliyeti çerçevesinde işlenmişse tüzel kişiye de güvenlik tedbiri uygulanır (TCK 189). 1 Mayıs 2026’dan itibaren uyuşturucu imal ve ticareti ile kullanmayı kolaylaştırma suçlarından sicil veya arşiv kaydında kesinleşmiş mahkûmiyeti bulunan kişi, okul, kreş, yurt ve spor tesisi gibi çocukların yoğun bulunduğu iş yerlerini işletemez ve buralarda çalışamaz (5395 Ek m. 1). Memuriyet bakımından ise 657 sayılı Kanun kasıtlı suçtan bir yıl veya daha fazla hapsi engel sayar. Zehir katmanın taksirli hâli (m. 185/2) ise kasıtlı suç olmadığından bu eşiğe takılmaz; silah ruhsatı bakımından da taksirli suçlar beş yıllık bekleme kuralının dışındadır.

Sicil kaydı ve zamanaşımı nasıl hesaplanır?

Kamu sağlığına karşı suçlardan kesinleşen mahkûmiyet de diğerleri gibi adli sicile işlenir; infaz tamamlanınca arşive alınır ve kural olarak beş yıl sonra silinir. HAGB kararları ise ayrı bir sistemde tutulur. TCK 191 uyarınca verilen kamu davasının açılmasının ertelenmesi kararı mahkûmiyet olmadığından adli sicile işlenmez.

Kamu sağlığına karşı suçlarda dava zamanaşımı, suçun üst sınırına göre değişir. Üst sınırı beş yılı aşmayan suçlarda (186, 187, 191, 193–196) süre sekiz yıldır. Zehir katmada (185/1) ve kullanmayı kolaylaştırmada üst sınır beş ile yirmi yıl arasında olduğundan on beş yıl, imal ve ithalatta (188/1) yirmi yıldır (TCK 66). Kesinleşmiş cezanın infazı için TCK 68’deki ceza zamanaşımı uygulanır. Bu suçlar büronun ceza hukuku ve ceza muhakemesi çalışmaları arasındadır.

Kamu Sağlığına Karşı Suçlarda Hüküm Sonrası Merak Edilenler

Yazıyı hazırlayan

Av. Ahmet Mutlu

Ankara Barosuna kayıtlı avukat (sicil 17837), Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi 1970 mezunu. Trafik Mevzuatı ve Cezaevi Mevzuatı adlı eserleri yayımlanmıştır.

Bu yazı genel bilgi vermek amacıyla hazırlanmıştır; somut bir dosyada suç tarihi, deliller ve yürürlükteki mevzuat birlikte incelenmelidir.