Kişiyi Hürriyetinden Yoksun Kılma (TCK 109): Ceza, Nitelikli Hâller ve İnfaz

Gözden geçirme: 7 Kasım 2026Hazırlayan: Av. Ahmet MutluDayanak: TCK 109 ve 110; CMK 90 ve 231

Bir tartışmanın ardından odanın kapısını kilitleyip karşı tarafın çıkmasına izin vermemek, birini zorla araca bindirip istediği yerde inmesini engellemek ya da bir alacak kavgasında kişiyi saatlerce bir işyerinde tutmak, ilk bakışta öfkeyle yapılmış bir davranış gibi görünebilir. Ceza hukukunda ise bu tür olaylar çoğu zaman kişiyi hürriyetinden yoksun kılma suçu olarak soruşturulur. Suç, Türk Ceza Kanununun 109. maddesinde düzenlenir ve kişinin bir yere gitme veya bir yerde kalma özgürlüğünü korur.

Bu yazıda suçun hangi davranışlarla oluştuğunu, temel ve nitelikli hâllerdeki cezaları, aile içinde yaşanan alıkoyma olaylarını, yağma ve tehdit gibi suçlarla ilişkisini ve TCK 110’daki etkin pişmanlık indirimini anlatıyoruz. Yazıdaki örnekler varsayımsaldır ve her dosya kendi delilleriyle değerlendirilir. Ardından soruşturmanın işleyişini, hükümden sonra karşılaşılabilecek HAGB, erteleme ve infaz sonuçlarını ve suçlamayla karşılaşan kişinin atabileceği adımları ele alıyoruz.

Kişiyi hürriyetinden yoksun kılma nedir, hangi davranışlar bu suçu oluşturur?

Suç, bir kimseyi hukuka aykırı olarak bir yere gitmek veya bir yerde kalmak hürriyetinden yoksun bırakmakla oluşur. Kişiyi bir odaya kapatmak, araçtan inmesine izin vermemek, kapının önünü kesip çıkışını engellemek veya iradesi dışında bir yere götürmek bu kapsama girer. Kanun belirli bir süre aramaz; Yargıtay uygulamasında kısa süren engellemeler de suçu oluşturabilir, süre daha çok cezanın belirlenmesinde önem taşır. Suç kesintisiz bir suçtur, yani engelleme sürdüğü müddetçe işlenmeye devam eder.

Suçun oluşması için engellemenin hukuka aykırı olması gerekir. Kanunun verdiği yetkiye dayanan bir gözaltı, mahkeme kararıyla verilen bir tedbir veya ebeveynin küçük çocuğu üzerindeki makul gözetimi bu suçu oluşturmaz. Ceza Muhakemesi Kanununun 90. maddesi de suçüstü hâlinde herkese geçici yakalama yetkisi tanır. Ancak bu yetki kişinin gecikmeden kolluğa teslim edilmesini gerektirir; yakalanan kişiyi saatlerce tutmak veya cezalandırmaya kalkmak yetkinin sınırını aşar ve suç gündeme gelebilir.

TCK 109’da ceza ne kadardır, nitelikli hâller nelerdir?

Maddenin birinci fıkrası temel hâli düzenler ve bir yıldan beş yıla kadar hapis cezası öngörür. Fail, eylemi gerçekleştirmek için veya sırasında cebir, tehdit ya da hile kullanırsa ceza iki yıldan yedi yıla kadar hapse çıkar. Üçüncü fıkradaki hâllerden birinin bulunması, bu cezaların bir kat artırılmasına yol açar. Bu nedenle aynı olay, failin kullandığı araca ve mağdurla ilişkisine göre çok farklı ceza sonuçları doğurabilir.

Boşanmış eşe karşı işlenme hâli, 2021 yılında 7331 sayılı Kanunla eklenmiştir. Silah kavramına ateşli silahların yanında bıçak gibi kesici aletler ve saldırı amacıyla kullanılan diğer eşyalar da girer. Birden fazla kişiyle işlenme hâlinde, her failin olaydaki katkısı ayrı ayrı değerlendirilir. Mağdurun bu süre içinde işini kaybetmesi veya önemli bir ödeme yapamaması gibi sonuçlar ise dördüncü fıkradaki ek adli para cezasını gündeme getirir. Yargıtay, aynı olayda birden fazla kişinin hürriyetinin kısıtlanması hâlinde mağdur sayısınca suç oluşabileceğini kabul eder.

Aile içinde ve ilişkilerde alıkoyma nasıl değerlendirilir?

Uygulamada bu suçla en sık aile içi olaylarda karşılaşılır. Eşin evden çıkmasını engellemek için kapıyı kilitlemek, anahtarları ve telefonu alıp dışarıyla bağlantısını tamamen kesmek veya tartışma sırasında bir odada tutmak, suçun temel ya da cebir ve tehditle işlenen hâlini oluşturabilir. Mağdur eş veya boşanmış eş olduğunda ceza ayrıca bir kat artırılır. Bu dosyalar çoğu zaman tehdit, hakaret veya yaralama suçlamalarıyla birlikte yürür; kadına şiddet cezası yazımızda bu birleşimi ayrıca anlattık.

Aile içi olaylarda ceza soruşturmasının yanında 6284 sayılı Kanun kapsamında uzaklaştırma veya iletişim yasağı gibi koruyucu tedbirler de verilebilir. Bu tedbirler ceza davasından bağımsız işler ve ihlal edilmeleri ayrı yaptırımlar doğurur. Barışma veya şikâyetten vazgeçme ceza davasını sona erdirmez, çünkü suç şikâyete bağlı sayılmaz. On sekiz yaşından küçük bir çocuğun ailesinden zorla alınması ise olayın biçimine göre bu madde veya çocuğun kaçırılmasına ilişkin ayrı düzenleme kapsamında değerlendirilir.

Yağma, tehdit ve cinsel saldırı ile ilişkisi nedir?

Hürriyetten yoksun kılma, başka bir suçun işlenmesi sırasında da ortaya çıkabilir. Mahkeme burada iki soruya cevap arar: kısıtlama diğer suçun işlenmesi için zorunlu olan süreyle mi sınırlı kaldı, yoksa bunu aşan ayrı bir alıkoyma mı var? Örneğin bir yağma olayında mağdurun yalnızca eşya alınırken tutulması, çoğu zaman yağma suçunun içinde değerlendirilir. Eşya alındıktan sonra kişinin uzun süre bir yerde tutulması ise ayrıca bu suçu oluşturabilir. Yağma cezasının ayrıntılarını yağma suçu cezası yazımızda bulabilirsiniz.

Fail, alıkoymayı sağlamak için tehdit veya cebir kullanmışsa bunlar ikinci fıkradaki ağırlaştırıcı hâlin parçası sayılır ve kural olarak ayrıca cezalandırılmaz. Alıkoymadan bağımsız ve farklı amaçla yapılan bir tehdit ise tehdit suçu olarak ayrıca yargılanabilir. Cinsel saldırı sırasında kısa süreli kısıtlama o suçun parçası olabilir; saldırıdan önce veya sonra süren alıkoyma ise ayrıca değerlendirilir ve cinsel amaç varsa ceza yarı oranında artırılır.

Etkin pişmanlık (TCK 110) cezayı nasıl etkiler?

Kanun, mağduru serbest bırakan faile cezada önemli bir indirim imkânı tanır. TCK 110 uyarınca fail, bu suç nedeniyle soruşturma başlamadan önce etkin pişmanlık göstererek mağduru kendiliğinden, güvenli bir yerde ve bir zarara uğramaksızın serbest bırakırsa, verilecek cezanın üçte ikisine kadarı indirilebilir. İndirimin miktarını mahkeme, olayın özelliklerine ve pişmanlığın içtenliğine bakarak belirler. İndirim, nitelikli hâller de dikkate alınarak belirlenen ceza üzerinden uygulanır.

Şartların her biri ayrı ayrı aranır. Mağdurun kendi imkânlarıyla kaçması, kolluğun olay yerine gelerek kişiyi kurtarması veya serbest bırakmanın soruşturma başladıktan sonra gerçekleşmesi bu indirimi sağlamaz. Mağdurun alıkoyma sırasında yaralanması da zarara uğramaksızın serbest bırakma şartını karşılamaz. Varsayımsal bir örnekle, tartışmanın ardından birkaç saat içinde kendi isteğiyle kapıyı açıp mağduru evine bırakan ve ardından durumu anlatan bir kişi bakımından bu hüküm tartışılabilir.

Soruşturma ve yargılama aşamasında neler olur?

Kişiyi hürriyetinden yoksun kılma suçunda şikâyet aranmaz; savcılık olayı öğrendiği anda soruşturma başlatır ve suç uzlaştırma kapsamındaki suçlar arasında yer almaz. Dosyada mağdur ve tanık beyanları, kamera kayıtları, telefon ve baz istasyonu kayıtları, darp raporları ve kolluk tutanakları birlikte değerlendirilir. Değişen, soyut veya hayatın olağan akışına uymayan beyanlara dayanılarak mahkûmiyet kurulamayacağı, yargı kararlarında sıkça vurgulanan bir ilkedir. Olayın nasıl geliştiğinin anlaşılması için olay yerinde keşif yapılması ve tanıkların olay yerinde dinlenmesi de istenebilir.

Görevli mahkeme kural olarak asliye ceza mahkemesidir; olay yağma veya cinsel saldırı gibi ağır ceza mahkemesinin görevindeki bir suçla bağlantılıysa dava birlikte ağır ceza mahkemesinde görülebilir. Tutuklama için kuvvetli suç şüphesi ve somut bir tutuklama nedeni gerekir; tedbirin ölçülü olması da aranır. Tutuklama kararına karşı izlenecek yolu tutuklamaya itiraz yazımızda anlattık. Dava zamanaşımı temel hâlde sekiz yıl, cebir ve nitelikli hâllerde on beş yıldır; en ağır birleşimlerde yirmi yıla ulaşabilir. Kesintisiz suç olduğundan zamanaşımı, alıkoymanın sona erdiği günden itibaren işler.

Hükümden sonra neler olur: HAGB, erteleme ve infaz

Temel hâlde alt sınır bir yıl olduğundan, mahkûmiyet hâlinde hükmün açıklanmasının geri bırakılması, hapis cezasının ertelenmesi ve kısa süreli hapsin seçenek yaptırımlara çevrilmesi gerçekçi seçeneklerdir. 7589 sayılı Kanunla yeniden düzenlenen CMK 231 uyarınca HAGB için hükmedilen hapsin en çok iki yıl olması, sanığın kasıtlı bir suçtan sicil kaydının bulunmaması ve zararın giderilmesi gerekir; ayrıntılar HAGB değişikliği yazımızdadır. Nitelikli hâllerde ceza çoğu zaman bu sınırların üzerine çıkar.

Hapis cezası infaz edilecekse koşullu salıverilme hesabı suç tarihine, tekerrür durumuna ve birden fazla mahkûmiyet bulunup bulunmadığına göre yapılır. Kişiyi hürriyetinden yoksun kılma, İnfaz Kanununda daha yüksek oran öngörülen suçlar arasında sayılmaz; bu nedenle süreli hapiste genel kurallar uygulanır. Suç örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenmişse daha ağır infaz kuralları gündeme gelir. Kesinleşen mahkûmiyet adli sicile işlenir; kasten işlenen bir suçtan bir yıl veya daha fazla hapis cezası kamu görevine girişte engel oluşturur. Mağdur ayrıca uğradığı maddi ve manevi zarar için hukuk mahkemesinde tazminat isteyebilir; ceza dosyasında zararın giderilmesi bu nedenle hem HAGB hem de olası tazminat davası bakımından önem taşır.

Kişiyi hürriyetinden yoksun kılma suçlamasında ne yapmalı?

Bu suçlamayla karşılaşan kişi, önce iddianın hangi fıkraya dayandığını ve nitelikli hâl olarak neyin ileri sürüldüğünü öğrenmelidir. Olayın süresi, mağdurun ayrılma imkânının bulunup bulunmadığı, kapının kilitli olup olmadığı ve kullanılan bir eşyanın silah sayılıp sayılmayacağı savunmanın temel sorularıdır. Kamera kayıtları ve telefon kayıtları zamanla silinebildiğinden, lehe olan delillerin toplanmasının erken aşamada istenmesi önem taşır. Mağdurla veya tanıklarla temas kurmak ise baskı şüphesi doğurabileceği için yapılmamalıdır.

Etkin pişmanlık, zararın giderilmesi ve HAGB şartları, dosyanın her aşamasında yeniden değerlendirilmelidir. İfade, dosya görülmeden ve müdafi ile görüşülmeden aceleyle verilmemelidir. Olaydan sonra yapılan ödeme veya özür davayı tek başına sona erdirmez; ancak zararın giderildiğini gösteren belgeler dosyaya mutlaka sunulmalıdır. Ankara ve Çankırı adliyelerinde yürüyen soruşturmalarda da aynı ilkeler geçerlidir. Bu tür dosyalara yaklaşımımızı ceza hukuku çalışma alanımız sayfasında bulabilirsiniz.

Kişiyi Hürriyetinden Yoksun Kılma Hakkında Merak Edilenler

Yazıyı hazırlayan

Av. Ahmet Mutlu

Ankara Barosuna kayıtlı avukat (sicil 17837), Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi 1970 mezunu. Trafik Mevzuatı ve Cezaevi Mevzuatı adlı eserleri yayımlanmıştır.

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır, somut durum için hukuki danışmanlık alınmalıdır.