Ev ve üst aramasında arama kararı kurallarını anlatan kapak görseli

Ev ve Üst Araması: Arama Kararı Kim Verir, Hukuka Aykırı Arama Ne Sonuç Doğurur? (CMK 116-119)

Gözden geçirme: Hazırlayan: Av. Ahmet MutluDayanak: CMK 116 ile 121, 206 ve 217; Anayasa 20, 21 ve 38

Sabahın erken saatlerinde kapının çalınması ve evin aranması, ceza soruşturmasının en sarsıcı anlarından biridir. Bu anda kişinin hangi belgeyi görmeye hakkı olduğunu, aramada kimlerin bulunması gerektiğini ve tutanağa neleri yazdırması gerektiğini bilmesi, sonraki yargılamanın seyrini belirleyebilir. Arama kararı olmadan ya da kanundaki şartlara uyulmadan yapılan bir aramada elde edilen bulgu, mahkemede delil olarak kullanılamayabilir.

Bu yazıda Ceza Muhakemesi Kanununun 116 ile 121. maddeleri arasında düzenlenen adli aramayı ele alıyoruz. Arama kararını kimin verebileceğini, kararda bulunması gereken unsurları, gece aramasını, aramada hazır bulunacak kişileri ve hukuka aykırı aramanın sonuçlarını anlatıyoruz.

Bir bakışta

Dayanak
CMK 116 ile 121; Anayasa 20 ve 21
Şart
Kişinin yakalanabileceği veya delil elde edilebileceği hususunda makul şüphe
Konut ve işyeri
Hâkim kararı; gecikmede sakınca varsa savcının yazılı emri
Gece
Konut, işyeri ve kapalı yerlerde kural olarak yapılamaz
Hukuka aykırılık
Elde edilen delil hükme esas alınamaz (CMK 206, 217)
Bu yazıda neler var?
  1. Adli arama nedir, önleme aramasından farkı
  2. Arama kararını kim verir?
  3. Arama kararında ve tutanakta neler yazılmalı?
  4. Gece araması ve aramada hazır bulunacaklar
  5. Hukuka aykırı aramanın sonuçları
  6. Yargıtay bu konuda nasıl karar veriyor?
  7. Arama sırasında nelere dikkat edilmeli?
  8. Arama Kararı Hakkında Merak Edilenler

Adli arama nedir, önleme aramasından farkı

Ceza muhakemesinde arama, bir suçun delillerini elde etmek veya şüpheliyi yakalamak amacıyla kişinin üstünün, eşyasının, konutunun, işyerinin veya ona ait diğer yerlerin incelenmesidir. CMK 116’ya göre yakalanabileceği veya suç delillerinin elde edilebileceği hususunda makul şüphe varsa şüphelinin veya sanığın üstü, eşyası, konutu, işyeri veya ona ait diğer yerler aranabilir. Bu aramaya adli arama denir.

Önleme araması ise henüz işlenmiş bir suç bulunmadan, suçun önlenmesi amacıyla yapılır ve Polis Vazife ve Selahiyet Kanunu ile Adli ve Önleme Aramaları Yönetmeliğinde düzenlenir. Yol kontrolünde araçların genel olarak kontrol edilmesi önleme aramasına örnektir. Önleme araması sırasında bir suç delili bulunması hâlinde artık adli arama kurallarına geçilir. İki arama türünün karıştırılması, uygulamada hukuka aykırı delil tartışmalarının önemli bir kaynağıdır.

Arama kararını kim verir?

CMK 119/1’e göre hâkim kararı üzerine veya gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısının, savcıya ulaşılamadığı hâllerde ise kolluk amirinin yazılı emri ile kolluk görevlileri arama yapabilir. Ancak konutta, işyerinde ve kamuya açık olmayan kapalı alanlarda arama, yalnızca hâkim kararı veya gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısının yazılı emri ile yapılabilir. Bu yerlerde kolluk amirinin emriyle arama yapılamaz.

Kolluk amirinin yazılı emriyle yapılan arama sonuçları Cumhuriyet başsavcılığına derhâl bildirilir. Gecikmesinde sakınca bulunan hâl, beklemenin delilin kaybolmasına veya şüphelinin kaçmasına yol açacağı durumları ifade eder ve bu durumun somut olgularla gerekçelendirilmesi gerekir. Sözlü emirle veya hiçbir emir bulunmadan konuta girilerek yapılan arama, hukuka aykırı arama niteliği taşır.

Arama yapılacak yere göre yetkili merciyi gösteren tablo
Arama kararını kim verir?

Arama kararında ve tutanakta neler yazılmalı?

CMK 119/2’ye göre arama karar veya emrinde aramanın nedenini oluşturan fiil, aranılacak kişi, aramanın yapılacağı konut veya diğer yerin adresi ya da eşya ve karar veya emrin geçerli olacağı zaman süresi açıkça gösterilir. Belirsiz, adres göstermeyen veya süresiz bir arama kararı bu şartları karşılamaz. Arama tutanağına işlemi yapanların açık kimlikleri yazılır.

Aramanın sonunda hakkında arama yapılan kişiye istemi üzerine aramanın hangi madde uyarınca yapıldığını ve soruşturma konusu fiilin niteliğini belirten bir belge, el konulan eşyanın listesi ve şüpheyi haklı kılan bir şey bulunamamışsa bunu belirten bir belge verilir (CMK 121). Bu belgelerin istenmesi ve tutanağın imzalanmadan önce okunması, ileride yapılacak itirazların temelini oluşturur.

Arama kararında bulunması gereken unsurlar listesi
Arama kararının unsurları

Gece araması ve aramada hazır bulunacaklar

CMK 118/1’e göre konutta, işyerinde veya diğer kapalı yerlerde gece vaktinde arama yapılamaz. Gece vakti, güneşin batmasından bir saat sonra başlayan ve doğmasından bir saat önceye kadar devam eden zaman dilimidir. Suçüstü veya gecikmesinde sakınca bulunan hâller ile kaçan şüpheli, tutuklu veya hükümlünün yeniden yakalanması amacıyla yapılan aramalarda bu yasak uygulanmaz (CMK 118/2).

Cumhuriyet savcısı hazır olmaksızın konut, işyeri veya diğer kapalı yerlerde arama yapılabilmesi için o yer ihtiyar heyetinden veya komşulardan iki kişi bulundurulur (CMK 119/4). Aranacak yerin sahibi veya eşyanın zilyedi aramada hazır bulunabilir; kendisi yoksa temsilcisi, hısımlarından biri veya birlikte oturan bir kişi hazır bulundurulur. Kişinin avukatının aramada hazır bulunmasına engel olunamaz (CMK 120/3).

Hukuka aykırı aramanın sonuçları

Anayasa 38/6, kanuna aykırı olarak elde edilmiş bulguların delil olarak kabul edilemeyeceğini düzenler. CMK 217/2’ye göre yüklenen suç, hukuka uygun bir şekilde elde edilmiş her türlü delille ispat edilebilir; CMK 206/2-a ise kanuna aykırı olarak elde edilen delilin reddedileceğini öngörür. Arama kararı bulunmadan veya karar kapsamı dışına çıkılarak yapılan aramada ele geçirilen uyuşturucu, silah veya belge bu nedenle hükme esas alınamayabilir.

Yargıtay uygulamasında, arama kararı veya yazılı emri bulunmayan ya da karar alınması için gerekli şartlar oluşmadığı hâlde yapılan aramalarda elde edilen delillere dayanılarak kurulan mahkûmiyet hükümleri bozulmaktadır. Hukuka aykırı delilin dışlanması, başka hukuka uygun delil yoksa beraat sonucunu doğurabilir. Bu nedenle aramanın her aşamasının dosyadaki belgelerle karşılaştırılması savunmanın temel görevlerindendir.

Yargıtay bu konuda nasıl karar veriyor?

Yargıtay 20. Ceza Dairesi, 2016/1293 E., 2016/3027 K., 23.05.2016: Somut suç şüphesi bulunan bir uyuşturucu dosyasında arama, sulh ceza mahkemesinin önleme araması kararına dayanılarak yapılmıştır. Yargıtay, somut şüphe varsa adli arama kararı gerektiğini, bu yönde bir karar veya yazılı emir bulunup bulunmadığının araştırılması gerektiğini belirterek hükmü eksik araştırma nedeniyle bozmuştur.

Kararın olayını, gerekçesini ve uygulamaya etkisini Önleme Araması Kararıyla Yapılan Arama ve Delilin Hukuka Uygunluğu başlıklı içtihat incelememizde ayrıntılı olarak ele aldık. Kararların tam metnine Yargıtay Karar Arama sistemi üzerinden esas ve karar numarasıyla ulaşılabilir.

Arama sırasında izlenecek adımlar
Arama sırasında

Arama sırasında nelere dikkat edilmeli?

Arama sırasında fiziksel direnç gösterilmemeli, ancak arama kararı veya yazılı emrin gösterilmesi istenmelidir. Kararın tarihi, veren merci ve adres bilgisi not edilmelidir. Aramada bulunan tanıkların kimliği ve arama süresince el konulan her eşya tutanakta ayrı ayrı yer almalıdır.

Dikkat: Size ait olmayan bir eşyanın evinizde bulunduğu iddia ediliyorsa bunu tutanağa şerh olarak yazdırın. Tutanakta yer almayan itirazlar, sonradan ileri sürüldüğünde inandırıcılığını yitirebilir.

Arama Kararı Hakkında Merak Edilenler

Polis arama kararı olmadan evime girebilir mi?

Konutta arama, hâkim kararı veya gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde savcının yazılı emri ile yapılabilir. Kolluk amirinin emri konut araması için yeterli olmaz. Suçüstü gibi istisnai hâller dışında kararsız arama hukuka aykırıdır.

Gece ev araması yapılabilir mi?

Konut, işyeri ve kapalı yerlerde gece vaktinde arama yapılamaz (CMK 118). Suçüstü, gecikmesinde sakınca bulunan hâller ve kaçan kişilerin yakalanması amacıyla yapılan aramalar bu yasağın dışındadır.

Aramada avukatım bulunabilir mi?

Evet. Kişinin avukatının aramada hazır bulunmasına engel olunamaz (CMK 120/3). Avukatın gelmesi için aramanın ertelenmesi zorunlu tutulmamıştır; ancak avukat geldiğinde aramaya katılabilir.

Arama tutanağını imzalamak zorunda mıyım?

Tutanağı okumadan imzalamamalısınız. Katılmadığınız hususlar varsa bunları şerh olarak yazdırıp imzalayabilirsiniz. İmzadan kaçınma da tutanağa yazılır; itirazlarınızı şerh düşerek belirtmek daha sağlıklı bir yoldur.

Hukuka aykırı aramada bulunan delil kullanılabilir mi?

Anayasa 38/6 ve CMK 217/2 uyarınca hukuka aykırı elde edilen delil hükme esas alınamaz. Mahkûmiyet yalnızca bu delile dayanıyorsa, Yargıtay uygulamasında hüküm bozulmaktadır.

Av. Ahmet Mutlu

Yazıyı hazırlayan

Av. Ahmet Mutlu

Ankara Barosuna kayıtlı avukat (sicil 17837), Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi 1970 mezunu. Trafik Mevzuatı ve Cezaevi Mevzuatı adlı eserleri yayımlanmıştır.

Dosyanızla ilgili bir sorunuz mu var?

Ceza yargılamasında süreler kısadır. Görüşmeden önce elinizdeki tebligatı, ifade tutanağını veya kararı yanınıza almanız değerlendirmeyi kolaylaştırır.

Telefon: 0 532 714 50 45 · Adres ve iletişim formu

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır, somut durum için hukuki danışmanlık alınmalıdır.