Duruşmadan Vareste Tutulma: Sanık Her Duruşmaya Gitmek Zorunda mı? (CMK 196)
Gözden geçirme: Hazırlayan: Av. Ahmet MutluDayanak: CMK 193, 196, 226 ve 216
Başka bir şehirde yaşayan, sağlık sorunu bulunan ya da çalıştığı için her duruşma günü adliyeye gelemeyecek olan sanığın en çok sorduğu sorulardan biri, duruşmalara katılmak zorunda olup olmadığıdır. Ceza Muhakemesi Kanunu sanığın duruşmada hazır bulunmasını kural olarak kabul eder; ancak belirli şartlarla sanığın duruşmadan vareste tutulmasına, yani duruşmada bulunmaktan bağışık tutulmasına izin verir.
Bu yazıda duruşmadan vareste tutulmanın şartlarını, kimin ve nasıl talep edebileceğini, istinabe ve görüntülü iletişimle sorgunun nasıl yapıldığını ve vareste tutulan sanığın savunma hakkı bakımından dikkat etmesi gereken noktaları Ceza Muhakemesi Kanununun 196. maddesi çerçevesinde anlatıyoruz.
Bir bakışta
- Dayanak
- CMK 196
- Şart
- Sanığın mahkemece sorgusunun yapılmış olması
- Talep
- Sanık veya bu konuda yetkilendirilmiş müdafi
- İstinabe sorgu
- Alt sınırı beş yıl ve daha fazla hapis gerektiren suçlarda yapılamaz
- Sonuç
- Sanığın yokluğunda duruşma devam eder; savunma hakları korunur
Bu yazıda neler var?
- Vareste tutulma nedir, kimler yararlanabilir?
- İstinabe yoluyla sorgu nasıl yapılır?
- Görüntülü ve sesli iletişimle sorgu
- Vareste tutulan sanığın hakları
- Vareste talebi olmadan sanığın yokluğunda karar verilebilir mi?
- Yargıtay bu konuda nasıl karar veriyor?
- Vareste talebinde pratik öneriler
- Duruşmadan Vareste Tutulma Hakkında Merak Edilenler
Vareste tutulma nedir, kimler yararlanabilir?
CMK 196/1’e göre mahkemece sorgusu yapılmış olan sanık veya bu hususta sanık tarafından yetkili kılındığı hâllerde müdafii isterse, mahkeme sanığı duruşmada hazır bulunmaktan bağışık tutabilir. Bu düzenleme, sanığın her oturuma gelme yükünü hafifletirken yargılamanın gecikmesini de önler. Duruşmadan vareste tutulma bir haktır; ancak talebi kabul edip etmemek mahkemenin takdirindedir.
Talebin ön koşulu, sanığın mahkemece sorgusunun yapılmış olmasıdır. Sorgusu hiç yapılmamış bir sanığın yokluğunda hüküm kurulması, kanunun izin verdiği istisnalar dışında savunma hakkının kısıtlanması anlamına gelir. Bu nedenle duruşmadan vareste tutulma talebi genellikle ilk duruşmada sorgu yapıldıktan sonra veya istinabe yoluyla sorgu tamamlandıktan sonra dile getirilir.

İstinabe yoluyla sorgu nasıl yapılır?
CMK 196/2’ye göre sanık, alt sınırı beş yıl ve daha fazla hapis cezasını gerektiren suçlar hariç olmak üzere istinabe suretiyle sorguya çekilebilir. İstinabe, davaya bakan mahkemenin sanığın bulunduğu yerdeki mahkemeden sorgunun yapılmasını istemesidir. Ankara’da yargılanan ve İzmir’de yaşayan bir sanığın sorgusu bu yolla İzmir’deki bir mahkemede yapılabilir.
Sorgu için belirlenen gün savcı ile sanık ve müdafiine bildirilir; savcı ile müdafiin sorgu sırasında hazır bulunması zorunlu tutulmamıştır. Kanunun önemli bir güvencesi, sorgudan önce sanığa ifadesini esas mahkemesi huzurunda vermek isteyip istemediğinin sorulmasıdır. Sanık esas mahkemesinde savunma yapmak isterse bu talep dikkate alınmalıdır. Sorgu tutanağı duruşmada okunur (CMK 196/3).
Görüntülü ve sesli iletişimle sorgu
CMK 196/4, hâkim veya mahkemenin zorunlu gördüğü durumlarda, aynı anda görüntülü ve sesli iletişim tekniği kullanılarak yurt içinde bulunan sanığın sorgusunun yapılabileceğini veya duruşmalara katılmasına karar verilebileceğini düzenler. Uygulamada SEGBİS olarak bilinen bu sistem, özellikle cezaevinde bulunan sanıkların duruşmalara katılımında yaygın olarak kullanılır.
Görüntülü katılım, sanığın duruşmada fiilen hazır bulunmasının yerine geçer ve duruşmadan vareste tutulma ile karıştırılmamalıdır. Sanık bu yolla duruşmayı izleyebilir, soru sorabilir ve son sözünü söyleyebilir. Hastalık veya disiplin önlemi gibi nedenlerle başka bir yere nakledilmiş sanığın, sorgusu yapılmış olmak koşuluyla hazır bulunmasına gerek görülmeyen oturumlar için getirilmemesine de karar verilebilir (CMK 196/5).

Vareste tutulan sanığın hakları
Duruşmadan vareste tutulma, sanığın savunma haklarından vazgeçtiği anlamına gelmez. Sanık dilediği oturuma katılabilir, müdafii aracılığıyla duruşmalarda temsil edilir ve delillere karşı beyanda bulunabilir. Mahkemenin sanığın aleyhine yeni bir delil elde etmesi veya suçun hukuki niteliğinin değişebileceğini görmesi hâlinde sanığa ek savunma hakkı tanınması gerekir (CMK 226).
Yargıtay uygulamasında, vareste tutulan sanığın yokluğunda suç vasfının değiştirilmesi veya aleyhe yeni bir delil değerlendirilmesi durumunda sanığa ek savunma için usulüne uygun bildirim yapılmadan kurulan hükümler savunma hakkının kısıtlanması gerekçesiyle bozulmaktadır. Aynı şekilde esas hakkındaki mütalaanın sanığa bildirilmesi ve savunmasının alınması da önem taşır.
Vareste talebi olmadan sanığın yokluğunda karar verilebilir mi?
Sanığın duruşmaya gelmemesi tek başına duruşmadan vareste tutulma anlamına gelmez. Kanun, sorgusu yapılmış ve mahkemece hazır bulunmasına gerek görülmeyen sanık bakımından bazı istisnalar tanısa da, sanığın açık bir talebi ve mahkemenin kararı bulunmadan yokluğunda hüküm kurulması savunma hakkıyla bağdaşmayabilir. Özellikle cezaevinde başka bir suçtan bulunan sanığın duruşmaya getirilmeden veya görüntülü katılımı sağlanmadan yokluğunda hüküm kurulması, kanun yolunda bozma nedeni yapılmaktadır.
Bu nedenle sanık duruşmaya katılamayacaksa bunu mazeret dilekçesiyle bildirmeli, vareste tutulmak istiyorsa açık bir talepte bulunmalıdır. Müdafiin vareste talebinde bulunabilmesi için vekâletnamede bu yetkinin açıkça yer alması veya sanığın ayrıca yetki vermesi gerekir.

Yargıtay bu konuda nasıl karar veriyor?
Yargıtay 6. Ceza Dairesi, 2021/15324 E., 2021/12854 K., 01.07.2021: Başka suçtan cezaevinde bulunan ve duruşmalardan bağışık tutulma talebi olmayan sanıklar, kısa kararın okunduğu oturuma getirilmemiştir. Yargıtay, bu durumun savunma hakkını kısıtladığını ve CMK 196’ya aykırı olduğunu belirterek hükmü bozmuştur.
Kararın olayını, gerekçesini ve uygulamaya etkisini Cezaevindeki Sanığın Son Oturuma Getirilmemesi başlıklı içtihat incelememizde ayrıntılı olarak ele aldık. Kararların tam metnine Yargıtay Karar Arama sistemi üzerinden esas ve karar numarasıyla ulaşılabilir.
Vareste talebinde pratik öneriler
Talep dilekçesinde sanığın sorgusunun hangi tarihte yapıldığı, duruşmalara katılamama nedeni ve müdafi tarafından temsil edileceği belirtilmelidir. Mahkemenin talebi kabul edip etmediği duruşma tutanağından kontrol edilmelidir.
Pratikte: Vareste tutulsanız bile karar duruşmasına katılmayı değerlendirin. Son söz hakkı, sanığın mahkemeye doğrudan hitap edebildiği son andır ve hükmü etkileyebilecek bir fırsattır.
Duruşmadan Vareste Tutulma Hakkında Merak Edilenler
Duruşmadan vareste tutulmak için gerekçe göstermek gerekir mi?
Kanun belirli bir gerekçe şartı öngörmez; sanığın sorgusunun yapılmış olması ve talepte bulunması yeterlidir. Ancak mahkemenin takdir yetkisi bulunduğundan katılamama nedeninin açıklanması talebin kabulünü kolaylaştırır.
Ağır cezada istinabe ile sorgu yapılabilir mi?
Alt sınırı beş yıl ve daha fazla hapis cezasını gerektiren suçlarda istinabe suretiyle sorgu yapılamaz (CMK 196/2). Bu dosyalarda sanığın esas mahkemesinde veya görüntülü iletişimle sorgusu yapılır.
Vareste tutulursam ceza alır mıyım?
Duruşmadan vareste tutulma, yargılamanın sonucunu etkileyen bir işlem sayılmaz. Mahkeme delillere göre karar verir; sanığın duruşmaya katılmaması lehe veya aleyhe bir sonuç doğurmaz.
Avukatım vareste talebinde bulunabilir mi?
Müdafi, sanık tarafından bu konuda yetkili kılındığı hâllerde vareste talebinde bulunabilir (CMK 196/1). Bu yetkinin vekâletnamede açıkça yer alması gerekir.
Vareste tutulduktan sonra duruşmaya gidebilir miyim?
Evet. Vareste tutulan sanık dilediği oturuma katılabilir ve savunmasını sözlü olarak yapabilir. Özellikle karar duruşmasına katılarak son sözünü söylemesi tavsiye edilir.
Dayanak mevzuat
Okumaya devam edin
Yazıyı hazırlayan
Ankara Barosuna kayıtlı avukat (sicil 17837), Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi 1970 mezunu. Trafik Mevzuatı ve Cezaevi Mevzuatı adlı eserleri yayımlanmıştır.
Dosyanızla ilgili bir sorunuz mu var?
Ceza yargılamasında süreler kısadır. Görüşmeden önce elinizdeki tebligatı, ifade tutanağını veya kararı yanınıza almanız değerlendirmeyi kolaylaştırır.
Telefon: 0 532 714 50 45 · Adres ve iletişim formu
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır, somut durum için hukuki danışmanlık alınmalıdır.


