Zorunlu Müdafi ve CMK Avukatı: Hangi Dosyalarda Avukat Atanır? (CMK 150)
Gözden geçirme: Hazırlayan: Av. Ahmet MutluDayanak: CMK 150, 156, 188 ve 289
Gözaltına alınan ya da ağır bir suçtan yargılanan kişinin avukat tutacak imkânı olmayabilir veya ilk anda kime başvuracağını bilemeyebilir. Ceza Muhakemesi Kanunu bu durumda savunma hakkının boşlukta kalmaması için baroya avukat görevlendirme yükümlülüğü verir. Uygulamada CMK avukatı olarak bilinen bu görevlendirme, bazı dosyalarda kişinin istemine bağlıyken bazılarında istem aranmaksızın zorunludur.
Bu yazıda zorunlu müdafi kavramını, hangi suçlarda ve hangi kişiler bakımından müdafi görevlendirilmesinin zorunlu olduğunu, görevlendirmenin nasıl yapıldığını ve müdafi bulunmadan yürütülen yargılamanın hukuki sonuçlarını Ceza Muhakemesi Kanununun 150, 156 ve 188. maddeleri çerçevesinde anlatıyoruz.
Bir bakışta
- Dayanak
- CMK 150, 156 ve 188
- İsteme bağlı
- Müdafi seçebilecek durumda olmayan şüpheli veya sanık istediğinde
- İstem aranmaz
- Çocuk, kendini savunamayacak derecede malul, sağır ve dilsiz
- Suçun ağırlığı
- Alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlar
- Duruşma
- Zorunlu müdafilikte müdafiin hazır bulunması şart (CMK 188)
Bu yazıda neler var?
- Müdafi kimdir, zorunlu müdafilik ne demek?
- Hangi hâllerde müdafi atanması zorunludur?
- CMK avukatı nasıl görevlendirilir?
- Duruşmada müdafi bulunmazsa ne olur?
- Soruşturmada müdafi bulunmadan alınan ifade
- Yargıtay bu konuda nasıl karar veriyor?
- Seçilmiş avukat ile CMK avukatı arasındaki fark
- Zorunlu Müdafi Hakkında Merak Edilenler
Müdafi kimdir, zorunlu müdafilik ne demek?
Müdafi, şüpheli veya sanığın ceza muhakemesinde savunmasını yapan avukattır. Kişi müdafiini kendisi seçebileceği gibi belirli şartlarda baro tarafından da görevlendirilebilir. CMK 150/1’e göre şüpheli veya sanıktan kendisine bir müdafi seçmesi istenir; müdafi seçebilecek durumda olmadığını beyan ederse istemi hâlinde bir müdafi görevlendirilir. Bu ihtiyari görevlendirmedir.
Zorunlu müdafilik ise kişinin istemine bakılmaksızın müdafi görevlendirilmesini ifade eder. Kanun bazı kişilerin kendini yeterince savunamayacağını ve bazı suçların ağırlığı nedeniyle savunmanın mutlaka bir avukat tarafından desteklenmesi gerektiğini kabul etmiştir. Bu hâllerde şüpheli veya sanık avukat istemediğini söylese bile kendisine müdafi atanır.
Hangi hâllerde müdafi atanması zorunludur?
CMK 150/2’ye göre müdafii bulunmayan şüpheli veya sanık; çocuk, kendisini savunamayacak derecede malul veya sağır ve dilsiz ise istemi aranmaksızın bir müdafi görevlendirilir. Kanuna göre çocuk, on sekiz yaşını doldurmamış kişidir. Uygulamada yaş, işlemin yapıldığı tarihe göre değerlendirilir; bu nedenle on yedi yaşında ifadesi alınan bir şüpheliye mutlaka müdafi atanır.
CMK 150/3 ise alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlardan dolayı yapılan soruşturma ve kovuşturmada aynı kuralın uygulanacağını düzenler. Nitelikli yağma, uyuşturucu ticareti, kasten öldürme, nitelikli cinsel saldırı gibi suçlar bu kapsamdadır. Değerlendirme, suçun kanundaki ceza aralığının alt sınırına göre yapılır; somut olayda verilecek ceza önem taşımaz.

CMK avukatı nasıl görevlendirilir?
CMK 156’ya göre zorunlu müdafilik hâllerinde müdafi, soruşturma evresinde ifadeyi alan merciin veya sorguyu yapan hâkimin istemi üzerine, kovuşturma evresinde ise mahkemenin istemi üzerine baro tarafından görevlendirilir. Görevlendirme soruşturmanın veya kovuşturmanın yapıldığı yer barosunca yapılır. Ankara’daki bir dosya için Ankara Barosu CMK Servisi, Çankırı’daki bir dosya için Çankırı Barosu görevlendirme yapar.
Şüpheli veya sanık sonradan kendisi bir müdafi seçerse baro tarafından görevlendirilen avukatın görevi sona erer (CMK 156/3). CMK avukatının ücreti şüpheli veya sanıktan alınmaz; ücret, baroya ayrılan bütçeden karşılanır. Ancak mahkûmiyet hâlinde bu gider, yargılama giderleri arasında sanığa yüklenebilir.

Duruşmada müdafi bulunmazsa ne olur?
CMK 188/1, duruşmada kanunun zorunlu müdafiliği kabul ettiği hâllerde müdafiin hazır bulunmasının şart olduğunu düzenler. Bu kuralın ihlali, hükmün bozulması sonucunu doğurabilecek ağır bir usul aykırılığıdır. Kanun yolu incelemesinde zorunlu müdafi bulunmadan yapılan duruşmada alınan beyanlar ve kurulan hüküm, savunma hakkının kısıtlanması gerekçesiyle sıkça bozulmaktadır.
Aynı fıkraya eklenen cümleye göre müdafiin mazeretsiz olarak duruşmaya gelmemesi veya duruşmayı terk etmesi hâlinde duruşmaya devam edilebilir. Bu istisna, savunma tarafının yargılamayı geciktirmesini önlemeye yöneliktir. Mahkemenin bu hâlde dahi sanığın savunma hakkını koruyacak tedbirleri alması, örneğin yeni bir müdafi görevlendirilmesini baroya bildirmesi beklenir.
Soruşturmada müdafi bulunmadan alınan ifade
Zorunlu müdafilik hâllerinde kollukta veya savcılıkta müdafi bulunmadan ifade alınması, sonraki yargılamada bu ifadenin delil değerini tartışmalı hâle getirir. Kanun ayrıca müdafi hazır bulunmadan kolluk tarafından alınan ifadenin, hâkim veya mahkeme önünde doğrulanmadıkça hükme esas alınamayacağını düzenler (CMK 148/4). Bu kural, zorunlu müdafilik dışındaki dosyalarda da geçerlidir.
Bu nedenle ifade öncesinde kişinin müdafi talep etme hakkı mutlaka hatırlatılmalı ve bu husus tutanağa geçirilmelidir. Çocuklar ve ağır suç isnadı bulunan şüpheliler bakımından ifade tutanağında müdafiin hazır bulunduğunun ve imzasının yer aldığının kontrol edilmesi gerekir.

Yargıtay bu konuda nasıl karar veriyor?
Yargıtay 2. Ceza Dairesi, 2021/13898 E., 2023/7996 K., 29.11.2023: CMK 150/2 uyarınca zorunlu olarak görevlendirilen müdafi, kısa kararın açıklandığı son oturumda hazır bulundurulmamıştır. Yargıtay, bu durumu CMK 188/1’e aykırı bularak savunma hakkının kısıtlandığını kabul etmiş ve hükmü bozmuştur.
Kararın olayını, gerekçesini ve uygulamaya etkisini Zorunlu Müdafi Hazır Bulunmadan Kurulan Hüküm başlıklı içtihat incelememizde ayrıntılı olarak ele aldık. Kararların tam metnine Yargıtay Karar Arama sistemi üzerinden esas ve karar numarasıyla ulaşılabilir.
Seçilmiş avukat ile CMK avukatı arasındaki fark
Hukuki yetki bakımından seçilmiş müdafi ile baro tarafından görevlendirilen müdafi arasında fark yoktur; her ikisi de dosyayı inceleyebilir, delil sunabilir ve kanun yoluna başvurabilir. Fark, görevin kapsamı ve sürekliliğindedir. CMK görevlendirmesi genellikle belirli bir işlem veya aşama için yapılır ve kişi sonradan avukat seçtiğinde sona erer.
Pratikte: Gözaltında görevlendirilen CMK avukatının adını ve barosunu not edin. Dosyanın sonraki aşamalarında bu avukatla iletişim kurulabileceği gibi kendi seçtiğiniz avukata dosyanın ilk aşamasına ilişkin bilgi aktarılması da kolaylaşır.
Zorunlu Müdafi Hakkında Merak Edilenler
CMK avukatı ücretli mi?
CMK avukatının ücreti şüpheli veya sanıktan alınmaz; baroya ayrılan bütçeden ödenir. Mahkûmiyet hâlinde bu ücret, yargılama giderleri arasında sanığa yüklenebilir.
Zorunlu müdafi istemezsem ne olur?
Zorunlu müdafilik hâllerinde şüpheli veya sanığın istemi aranmaz; avukat istemediğini söylese bile müdafi görevlendirilir. Kişi kendi seçtiği avukatla da temsil edilebilir.
Gözaltında CMK avukatı ne zaman gelir?
Zorunlu müdafilik hâllerinde ifade alınmadan önce baroya bildirim yapılır ve müdafi gelmeden ifade alınmaz. İsteme bağlı hâllerde ise şüpheli avukat talep ettiğinde baro görevlendirme yapar; ifade, müdafiin hazır bulunmasıyla alınır.
CMK avukatını değiştirebilir miyim?
Kişi dilediği zaman kendi avukatını seçebilir; bu durumda baronun görevlendirdiği avukatın görevi sona erer (CMK 156/3). Görevini yerine getirmeyen CMK avukatı hakkında baroya başvurulabilir.
Müdafi olmadan verilen karar bozulur mu?
Zorunlu müdafilik hâlinde müdafi bulunmadan duruşma yapılarak hüküm kurulması, savunma hakkının kısıtlanması nedeniyle kanun yolunda bozma nedeni sayılmaktadır. Aykırılığın kanun yolu dilekçesinde açıkça ileri sürülmesi önemlidir.
Dayanak mevzuat
Okumaya devam edin
Yazıyı hazırlayan
Ankara Barosuna kayıtlı avukat (sicil 17837), Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi 1970 mezunu. Trafik Mevzuatı ve Cezaevi Mevzuatı adlı eserleri yayımlanmıştır.
Dosyanızla ilgili bir sorunuz mu var?
Ceza yargılamasında süreler kısadır. Görüşmeden önce elinizdeki tebligatı, ifade tutanağını veya kararı yanınıza almanız değerlendirmeyi kolaylaştırır.
Telefon: 0 532 714 50 45 · Adres ve iletişim formu
Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır, somut durum için hukuki danışmanlık alınmalıdır.


