Suça Teşebbüs Cezaları: İndirim Hesabından İnfaza, Gönüllü Vazgeçmeden Sicile

Gözden geçirme: 4 Ekim 2026Hazırlayan: Av. Ahmet MutluDayanak: mevzuat.gov.tr ve Resmî Gazete

Suça teşebbüs cezaları, tamamlanmış suçun cezasından türetilen ikinci bir hesapla belirlenir ve bu hesabın sonucu, hükümden sonraki her aşamayı etkiler. Teşebbüs indiriminden sonra kalan ceza iki yılın altına inerse HAGB ve erteleme konuşulabilir; on yılın üzerinde kalırsa kişi uzun bir infaz dönemine hazırlanır. Bu yazıda TCK 35 ve 36’nın kurduğu sistem, mahkûmiyetin kâğıda geçtiği andan infazın bitişine kadar izleniyor.

Mahkeme suça teşebbüs cezalarını hangi sırayla hesaplar?

Teşebbüs, kişinin işlemeyi kastettiği bir suçu elverişli hareketlerle doğrudan icraya başlayıp elinde olmayan nedenlerle tamamlayamamasıdır (TCK 35/1). Hâkim önce suç tamamlanmış gibi temel cezayı belirler, ardından nitelikli hâlleri uygular, sonra teşebbüs indirimine geçer. Takdiri indirim ve diğer şahsi sebepler bu ara sonucun üzerine eklenir. Sıralamadaki bir hata, hükmün bozulması için tek başına yeterli olabilir.

İndirim oranı serbest bırakılmamıştır. Kanun, meydana gelen zarar veya tehlikenin ağırlığını ölçü olarak gösterir (TCK 35/2). Kurşunun mağdurun yanından geçtiği bir olayla yaşamsal bir organı sıyırdığı bir olay aynı oranla karşılanmaz. Gerekçeli kararda bu oranın neden seçildiği açıklanmalıdır; açıklama yoksa kanun yolunda bu eksiklik dile getirilebilir.

Müebbet cezalarda indirim yerine yeni bir aralık konmuştur. 7550 sayılı Kanunla 4 Haziran 2025’ten itibaren ağırlaştırılmış müebbet yerine on dört ila yirmi bir yıl, müebbet yerine on ila on sekiz yıl hapis öngörülür. Öncesinde bu aralıklar on üç ila yirmi ve dokuz ila on beş yıldı. Hapis cezasının türleri için hapis cezaları yazısına bakılabilir.

Suç tarihi 4 Haziran 2025’ten önceyse hangi aralık uygulanır?

TCK 7, suçun işlendiği zamanki kanun ile sonraki kanun farklıysa failin lehine olanın uygulanacağını ve infaz edileceğini söyler. 7550 sayılı Kanun teşebbüs hâlinde öngörülen alt ve üst sınırları bir yıl, üç yıl gibi farklarla artırdığı için, değişiklikten önce işlenen suçlar bakımından eski aralık lehe kanundur. Bu yüzden 2024’te işlenmiş bir kasten öldürmeye teşebbüs dosyasında mahkeme 13–20 veya 9–15 yıllık aralıkla bağlıdır.

Kanun yolu aşamasındaki dosyalarda da durum aynıdır. İstinaf veya temyiz incelemesinde yeni aralıkla kurulmuş bir hüküm görülürse, suç tarihi 7550’den öncesine aitse bu hata bozma nedenidir. Hükümlü için kesinleşmiş bir dosyada ise lehe değişiklik değil, aleyhe bir değişiklik söz konusu olduğundan uyarlama yoluna gidilmez.

Teşebbüs hâlinde kalan suçta HAGB ve erteleme ne zaman mümkündür?

İndirim çoğu zaman cezayı iki yılın altına çeker. Diyelim ki bir kişi bir dükkândan mal almaya çalışırken yakalandı ve basit hırsızlıktan alt sınır olan bir yıl esas alındı. Yarı oranında teşebbüs indirimiyle ceza altı aya düşer. Bu miktar için 7589 sayılı Kanunla yeniden düzenlenen CMK 231’e göre hükmün açıklanmasının geri bırakılması, TCK 51’e göre erteleme veya TCK 50’ye göre seçenek yaptırım gündeme gelir.

HAGB için sanığın daha önce kasıtlı suçtan mahkûm olmaması, yeniden suç işlemeyeceği kanaati ve zararın giderilmesi gerekir. Teşebbüste çoğu zaman maddi zarar oluşmadığından son koşul kolay karşılanabilir; ancak kapı kilidi gibi bir zarar varsa onun karşılanması beklenir. Denetim süresi beş yıldır; süre yükümlülüklere uygun geçerse dava düşer.

Kasten öldürmeye teşebbüs gibi ağır dosyalarda ise on yılın altına inilmesi mümkün değildir. Burada asıl konu, cezanın nasıl infaz edileceğidir. Teşebbüs hâlinde kalan basit hırsızlık ise uzlaştırma kapsamındaki suçlar arasında yer alır; uzlaşma sağlanırsa dosya hükme varmadan kapanabilir. Hırsızlık suçunun ayrıntıları hırsızlık yazısında.

Suça teşebbüs cezaları infaz kurumunda nasıl uygulanır?

Suça teşebbüs cezaları bakımından infaz hesabı, teşebbüs indiriminden sonra kesinleşen cezaya göre yapılır. Genel kural, süreli hapiste cezanın yarısının iyi hâlle geçirilmesidir (5275 m. 107/2). Kanun bazı suç tiplerinde oranı üçte ikiye çıkarır; kasten öldürme suçlarından (TCK 81, 82, 83) süreli hapis cezasına mahkûm olanlar bunlardan biridir. Teşebbüs hâlinde kalan öldürme fiilinde de hüküm bu maddeler üzerinden kurulduğundan oran üçte ikidir.

Suça teşebbüs cezaları ile genel kural arasındaki farkı bir örnekle düşünelim: Müebbet hapis gerektiren kasten öldürmeye teşebbüsten on iki yıl hapis cezası kesinleşti. Genel kurala göre altı yıl sonra koşullu salıverilme mümkün olacakken, üçte iki oranıyla bu süre sekiz yıla çıkar. Koşullu salıverilmeden sonraki denetim süresi de kurumda geçirilmesi gereken süre kadardır ve hak ederek tahliye tarihini aşamaz.

Hırsızlık veya mala zarar verme gibi suçlarda ise teşebbüs hâlinde verilen hapis cezası yarı oranla infaz edilir. Açık cezaevine ayrılan ve koşullu salıverilmesine bir yıl veya daha az kalan iyi hâlli hükümlü, talep ederek kalan kısmı denetimli serbestlikle geçirebilir (5275 m. 105/A).

Tutuklulukta, gözaltında veya şahsi hürriyeti sınırlayan başka bir tedbir altında geçen günler, kesinleşen hapis cezasından düşülür (TCK 63). Suça teşebbüs cezaları çoğu zaman tutuklu yargılanan dosyalarda verildiğinden mahsup, tahliye tarihini belirgin biçimde öne çekebilir. Adli para cezası verilmişse her gün kanunda belirtilen sabit bir tutar üzerinden cezadan indirilir.

Birden fazla suçtan mahkûmiyet varsa infazda cezalar toplanır. Kanun bu toplamada koşullu salıverilme için kurumda geçirilecek süreye üst sınır koyar: birden fazla süreli hapis cezasında bu süre en fazla yirmi sekiz yıldır (5275 m. 107/3). Teşebbüs hâlindeki bir suçla tamamlanmış başka bir suçun birlikte cezalandırıldığı dosyalarda her cezanın kendi oranı ayrı hesaplanır, sonra birleştirilir.

Gönüllü vazgeçme kararı kişinin kaydına nasıl yansır?

Fail icra hareketlerinden kendi iradesiyle vazgeçer ya da kendi çabasıyla neticenin gerçekleşmesini önlerse teşebbüsten dolayı cezalandırılmaz (TCK 36). Gönüllü vazgeçme hâlinde teşebbüs suçlamasından mahkûmiyet kurulamayacağı için o fiil adli sicile mahkûmiyet olarak girmez; sicile yalnızca kesinleşmiş mahkûmiyetler kaydedilir (5352 m. 4).

Ancak gönüllü vazgeçme için kanun bir sınır koyar: o ana kadar tamamlanan kısım başlı başına bir suçsa fail o suçun cezasını alır. Kapıyı zorlayıp kilidi kıran, sonra kendiliğinden geri dönen kişi hırsızlığa teşebbüsten değil, mala zarar vermeden sorumlu tutulabilir. Bu ikinci mahkûmiyet kayda girer ve kendi infaz kurallarına tabidir. Birden fazla kişinin katıldığı dosyalarda vazgeçmenin etkisi kişiseldir; iştirak hükümleri için suça iştirak yazısına bakılabilir.

Mahkûmiyet memuriyet, meslek ve sicil bakımından ne ifade eder?

Teşebbüs hâlinde de suç kasten işlenmiştir. Bu nedenle hapis cezasına mahkûmiyet, TCK 53’teki hak yoksunluklarını infaz tamamlanana kadar doğurur. 657 sayılı Kanun ise kasten işlenen bir suçtan bir yıl veya daha fazla hapis cezasını memuriyete engel sayar; teşebbüs indirimi cezayı bu eşiğin altına çektiyse bu genel engel ortadan kalkar. Hırsızlık, dolandırıcılık ve zimmet gibi kanunda sayılan suçlarda ise ceza miktarına bakılmaz; teşebbüs hâlinde kalan mahkûmiyetin bu kapsama girip girmediği ayrıca değerlendirilmelidir.

İnfazı biten ceza adli sicilden arşive alınır ve kural olarak beş yıl sonra tamamen silinir. Kesinleşmiş ama infaz edilmemiş cezalarda TCK 68’deki ceza zamanaşımı işler: beş yıla kadar hapiste on yıl, beş yıldan fazla hapiste yirmi yıl, yirmi yıl ve üzerinde yirmi dört yıl. Teşebbüs indirimi sonrası kesinleşen ceza bu süreyi doğrudan belirler.

Kararın kanun yolunda incelenmesinde nelere bakılır?

1. Hesap sırası. Temel ceza, nitelikli hâl, teşebbüs indirimi ve takdiri indirim sırasıyla uygulanmış mı?
2. Oranın gerekçesi. Dörtte bir ile dörtte üç arasındaki tercih zarar veya tehlikenin ağırlığıyla açıklanmış mı?
3. Suç tarihi ve lehe kanun. 4 Haziran 2025 öncesi fiilde eski aralık uygulanmış mı?
4. Gönüllülük. Gönüllü vazgeçme iddiasında vazgeçmenin dış bir engelden mi, failin iradesinden mi kaynaklandığı tartışılmış mı?
5. Süre. İstinaf için gerekçeli kararın tebliğinden itibaren iki haftalık süre kaçırılmamalı.

Kanun yolu süreci ceza muhakemesinde istinaf yazısında, büronun ceza alanındaki çalışmaları ise ceza hukuku ve ceza muhakemesi sayfasında anlatılıyor.

Suça Teşebbüs Cezaları Hakkında Merak Edilenler

Yazıyı hazırlayan

Av. Ahmet Mutlu

Ankara Barosuna kayıtlı avukat (sicil 17837), Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi 1970 mezunu. Trafik Mevzuatı ve Cezaevi Mevzuatı adlı eserleri yayımlanmıştır.

Bu yazı genel bilgi vermek amacıyla hazırlanmıştır; somut bir dosyada suç tarihi, deliller ve yürürlükteki mevzuat birlikte incelenmelidir.