AİHM Başvurusu: Ceza Davasından Sonra Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine Gitmek

Gözden geçirme: 6 Ekim 2026Hazırlayan: Av. Ahmet MutluDayanak: mevzuat.gov.tr ve Resmî Gazete

AİHM başvurusu, iç hukuktaki bütün yollar tükendikten sonra, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi’nde güvence altına alınan bir hakkın ihlal edildiğini ileri süren kişinin Strazburg’daki Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine yaptığı başvurudur. Ceza davası açısından bu, çoğu zaman Anayasa Mahkemesinin kabul edilemezlik veya ihlal yokluğu kararından sonra atılan son adımdır. Mahkeme hükmü bozmaz, cezayı kaldırmaz; ama verdiği ihlal kararı Türkiye’de yargılamanın yenilenmesinin kapısını açar. Bu yazı, süreyi, formu, kabul edilebilirlik şartlarını ve kararın hükümlüye etkisini ele alıyor.

AİHM başvurusu için dört aylık süre ne zaman başlar?

Sözleşme’nin 35. maddesi, Mahkemenin iç hukuk yolları tüketildikten sonra ve kesin karardan itibaren belirli bir süre içinde başvuruyu ele alabileceğini söyler. Bu süre uzun yıllar altı aydı; 15 No.lu Protokol’le dört aya indirildi. Protokol 1 Ağustos 2021’de yürürlüğe girdi ve geçiş döneminden sonra, 1 Şubat 2022’den itibaren kesinleşen iç hukuk kararları için dört aylık süre uygulanıyor.

Türkiye bakımından kesin karar, kural olarak Anayasa Mahkemesinin bireysel başvuru hakkındaki kararıdır. Süre, bu kararın başvurucuya veya avukatına tebliğ edildiği ya da içeriğinin öğrenildiği günden işlemeye başlar. Anayasa Mahkemesine hiç gidilmemişse veya oraya süresi dışında başvurulmuşsa, iç hukuk yolu tüketilmemiş sayılabilir ve AİHM başvurusu bu nedenle reddedilebilir.

Süre aylarla hesaplanır. Anayasa Mahkemesi kararı 10 Ocak’ta tebliğ edildiyse son gün 10 Mayıs’tır; bu tarihin hafta sonuna denk gelmesi süreyi uzatmaz, çünkü Mahkeme uygulamasında son gün tatile rastlasa bile kayma kabul edilmez. Postanın gecikme ihtimalini de hesaba katarak formu birkaç hafta önceden göndermek gerekir; özellikle cezaevinden yapılan gönderilerde kurumun iç işlemleri de zaman alır. Avukat aracılığıyla başvuruluyorsa vekâlet ilişkisi formdaki yetki bölümüyle kurulur; ayrıca noter onaylı bir belge istenmez.

Hangi şikâyetler Strazburg’a taşınabilir?

Başvuru, Sözleşme veya Türkiye’nin onayladığı protokollerdeki bir hakkın ihlali iddiasına dayanmalıdır (AİHS m.34). Ceza dosyalarında en sık görülen başlıklar şunlardır: özgürlük ve güvenlik hakkı (m.5) kapsamında tutuklamanın dayanağı ve süresi; adil yargılanma hakkı (m.6) kapsamında tanık sorgulama, müdafi yardımı, gerekçeli karar ve makul süre; özel hayata ve haberleşmeye saygı (m.8); ifade özgürlüğü (m.10); ve kanunsuz ceza olmaz ilkesi (m.7).

AİHM de Anayasa Mahkemesi gibi dördüncü derece mahkemesi değildir. Delillerin takdiri, tanığa inanılıp inanılmaması ve iç hukukun yorumu kural olarak ulusal mahkemelere bırakılır. Mahkeme, yargılamanın bütün olarak adil olup olmadığına ve müdahalenin Sözleşme ölçütlerine uyup uymadığına bakar.

Anayasa Mahkemesine başvurmadan AİHM’e gidilebilir mi?

Kural olarak gidilemez. 2012’de bireysel başvuru yolu açıldıktan sonra AİHM, Anayasa Mahkemesine başvuruyu Türkiye’de tüketilmesi gereken etkili bir iç hukuk yolu olarak kabul etmektedir. Ceza dosyasında sıralama bu yüzden şöyledir: istinaf, temyiz, Anayasa Mahkemesi, sonra AİHM. Anayasa Mahkemesine yapılacak başvurunun otuz günlük süresi kaçırılırsa, AİHM aşaması da çoğu zaman kapanmış olur.

İki yolda ileri sürülen şikâyetlerin aynı olması gerekir. Anayasa Mahkemesine yalnızca tutukluluk şikâyetiyle gidip AİHM’de ilk kez adil yargılanma ihlali ileri sürmek, o şikâyet bakımından tüketme şartını karşılamaz. Makul sürede yargılanmama şikâyetlerinde ise iç hukukta önce Tazminat Komisyonuna başvurmak gerekir (6384 m.2/3-a, 5/A).

AİHM Başvurusu İçin Adım Adım

1. Son iç hukuk kararının tarihini belirleyin. Anayasa Mahkemesi kararının size veya avukatınıza ulaştığı günü not edin; dört ay bu günden işler.
2. Resmî başvuru formunu indirin. Mahkemenin internet sitesindeki güncel formu kullanın; eski sürümler kabul edilmeyebilir.
3. Olayları ve ihlalleri özetleyin. Formdaki alanlara sığacak biçimde olayları tarih sırasıyla, ihlal iddialarını Sözleşme maddeleriyle eşleştirerek yazın.
4. Tüketmeyi belgeleyin. İlk derece, istinaf, temyiz ve Anayasa Mahkemesi kararlarının örneklerini, şikâyetin her aşamada ileri sürüldüğünü gösteren dilekçeleri ekleyin.
5. Formu imzalayın ve postalayın. Form imzalı asıl olarak posta ile gönderilir; avukatla başvuruda formdaki yetki bölümü de imzalanır.
6. Yazışmaları takip edin. Mahkemenin göndereceği dosya numarasını ve mektupları saklayın; adres değişikliğini bildirin.

Başvuru infazı durdurur mu, süreç nasıl işler?

Hayır. Strazburg’a başvurmak, Türkiye’de kesinleşmiş cezanın infazını durdurmaz. Mahkeme, yalnızca yaşam hakkı veya işkence yasağı bakımından telafisi imkânsız bir zarar tehlikesi gibi istisnai hâllerde geçici tedbir kararı verir; sıradan bir mahkûmiyet şikâyeti bu kapsamda değildir.

Başvuru kayda alındıktan sonra, açıkça kabul edilemez görülenler tek hâkim tarafından reddedilebilir. Diğerleri Hükümete bildirilir; Hükümetin görüşü alınır, başvurucuya cevap hakkı tanınır. Bu aşamada dostane çözüm önerilebilir veya Hükümet ihlali kabul eden tek taraflı bir deklarasyon sunabilir. Yerleşik içtihada uyan dosyalar üç hâkimli komitelerde, diğerleri dairelerde karara bağlanır. Mahkeme ihlal bulursa gerekli gördüğünde başvurucu lehine hakkaniyete uygun bir tazminata hükmeder (AİHS m.41). Kararın yerine getirilmesini Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi denetler (AİHS m.46).

Örnek bir dosyada takvim nasıl kurulur?

Bir sanık, iki yıl dokuz ay tutuklu kaldıktan sonra mahkûm edildi. Tutukluluğa itirazlarının hepsi, dosyadaki delil durumu değişmediği hâlde aynı kalıp gerekçeyle reddedilmişti. Yargıtay hükmü onadı. Sanığın avukatı, onama kararından sonra otuz gün içinde Anayasa Mahkemesine başvurdu ve hem tutukluluğun uzunluğunu hem de mahkûmiyete esas alınan tanığın dinlenmemesini şikâyet etti. Anayasa Mahkemesi tutukluluk şikâyetini süre yönünden, tanık şikâyetini ise açıkça dayanaktan yoksunluk nedeniyle kabul edilemez buldu ve karar 12 Mart’ta avukata tebliğ edildi.

Bu durumda Strazburg için son gün 12 Temmuz’dur. Avukat formu haziran ayının başında postaya verir, gönderi belgesini saklar. Formda iki şikâyet ayrı başlıklar altında yazılır: Sözleşme’nin 5. maddesinin 3. fıkrası bakımından tutukluluğun gerekçesizliği ve 6. maddesinin 3. fıkrasının (d) bendi bakımından tanığı sorgulayamama. Ancak tutukluluk şikâyeti Anayasa Mahkemesinde süre aşımı nedeniyle reddedildiğinden, AİHM bu kısmı da tüketilmemiş sayabilir. Tanık şikâyeti ise iç hukukta usulüne uygun ileri sürüldüğü için incelemeye elverişlidir.

Örnekten çıkan ders şudur: Strazburg aşaması, iç hukuktaki adımların kalitesine bağlıdır. İstinaf ve temyiz dilekçelerinde Sözleşme ihlalinin açıkça dile getirilmesi, Anayasa Mahkemesine süresinde ve her şikâyeti ayrı ayrı içeren bir başvuru yapılması, dört aylık süreden daha belirleyicidir.

İhlal kararı Türkiye’de ceza dosyasını nasıl etkiler?

CMK 311/1-f, ceza hükmünün Sözleşme’ye aykırı biçimde verildiğinin ve hükmün bu aykırılığa dayandığının AİHM’in kesinleşmiş kararıyla saptanması hâlinde, hükümlü lehine yargılamanın yenilenmesini öngörür. Aynı imkân, ceza hükmüne ilişkin başvurunun dostane çözüm veya tek taraflı deklarasyon nedeniyle düşürülmesi hâlinde de vardır. Yenileme talebi, AİHM kararının kesinleştiği tarihten itibaren bir yıl içinde yapılmalıdır.

Yenilenen yargılamada mahkeme, ihlalin kaynağını giderir: dinlenmeyen tanığı dinler, eksik savunmayı alır, hukuka aykırı delili değerlendirme dışı bırakır. Sonuç beraat olursa adli sicil kaydı tamamen silinir (5352 m.12/3). Mahkûmiyet yeniden kurulursa bile ceza hesabı ve infaz durumu yeniden gözden geçirilir. Yargılamanın yenilenmesi istemi ilk hükmü veren mahkemeye yapılır.

AİHM Başvurusu Hakkında Merak Edilenler

Strazburg aşamasından önceki kanun yolları ve Anayasa Mahkemesi süreci Ceza Hukuku ve Ceza Muhakemesi Hukuku çalışmalarının parçasıdır. İstinaf için ceza muhakemesinde istinaf, tutukluluk şikâyetlerinin arka planı için tutuklama hangi hallerde olur ve beraatin sonuçları için beraat kararı yazılarına bakılabilir.

Yazıyı hazırlayan

Av. Ahmet Mutlu

Ankara Barosuna kayıtlı avukat (sicil 17837), Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi 1970 mezunu. Trafik Mevzuatı ve Cezaevi Mevzuatı adlı eserleri yayımlanmıştır.

Bu yazı genel bilgi vermek amacıyla hazırlanmıştır; somut bir dosyada suç tarihi, deliller ve yürürlükteki mevzuat birlikte incelenmelidir.