Haksız tutuklama ve gözaltı nedeniyle tazminat talebini anlatan kapak görseli

Haksız Tutuklama Tazminatı: Kimler, Ne Kadar Sürede ve Nereye Başvurur? (CMK 141-142)

Gözden geçirme: Hazırlayan: Av. Ahmet MutluDayanak: CMK 141, 142 ve 144; 6384 sayılı Kanun

Aylarca tutuklu kaldıktan sonra beraat eden kişi, kaybettiği zamanın, işinin ve itibarının karşılığını devletten isteyebilir mi? Ceza Muhakemesi Kanunu bu soruya olumlu cevap verir ve koruma tedbirleri nedeniyle uğranılan zararların devlet tarafından tazmin edilmesini düzenler. Haksız tutuklama tazminatı, uygulamada en çok bilinen hâl olsa da kanun gözaltı, arama ve el koyma gibi başka tedbirleri de kapsar.

Bu yazıda Ceza Muhakemesi Kanununun 141 ve 142. maddelerine göre hangi hâllerde tazminat istenebileceğini, başvuru sürelerini, talebin nereye yapılacağını ve 2024 yılında 7499 sayılı Kanunla getirilen Tazminat Komisyonu yolunu anlatıyoruz.

Bir bakışta

Dayanak
CMK 141 ile 144
Kapsam
Yakalama, gözaltı, tutuklama, arama, el koyma ve bazı adli kontrol tedbirleri
Süre
Kesinleşmenin tebliğinden itibaren üç ay, her hâlde kesinleşmeden itibaren bir yıl
Merci
Kural olarak ağır ceza mahkemesi; beraat ve KYOK hâllerinde Tazminat Komisyonu
Davalı
Devlet; hâkim ve savcıya doğrudan dava açılamaz
Bu yazıda neler var?
  1. Hangi hâllerde tazminat istenebilir?
  2. 7499 sayılı Kanunla gelen değişiklik
  3. Başvuru süresi
  4. Talep nereye ve nasıl yapılır?
  5. Tazminat miktarı nasıl belirlenir?
  6. Yargıtay bu konuda nasıl karar veriyor?
  7. Başvuru öncesi hazırlık
  8. Haksız Tutuklama Tazminatı Hakkında Merak Edilenler

Hangi hâllerde tazminat istenebilir?

CMK 141/1, suç soruşturması veya kovuşturması sırasında koruma tedbirlerinden zarar gören kişilerin maddi ve manevi her türlü zararlarını devletten isteyebileceği hâlleri tek tek sayar. Kanunlarda belirtilen koşullar dışında yakalanan veya tutuklanan, kanuni gözaltı süresi içinde hâkim önüne çıkarılmayan, kanuni hakları hatırlatılmadan tutuklanan ve kanuna uygun tutuklandığı hâlde makul sürede yargılanmayan kişiler bu kapsamdadır.

Haksız tutuklama tazminatı denildiğinde uygulamada en sık karşılaşılan hâl CMK 141/1-e’dir: kanuna uygun olarak yakalandıktan veya tutuklandıktan sonra haklarında kovuşturmaya yer olmadığına veya beraatlerine karar verilen kişiler tazminat isteyebilir. Mahkûm olup da gözaltı ve tutuklulukta geçirdiği süre hükümlülük süresinden fazla olanlar, arama kararı ölçüsüz biçimde uygulananlar ve eşyasına koşulları oluşmadan el konulan ya da eşyası zamanında geri verilmeyenler de tazminat hakkına sahiptir.

Koruma tedbirleri nedeniyle tazminat istenebilecek hâller listesi
Tazminat istenebilecek başlıca hâller

7499 sayılı Kanunla gelen değişiklik

2 Mart 2024 tarihli 7499 sayılı Kanunla CMK 141’e (l) bendi eklenmiştir. Buna göre konutunu terk etmeme veya bağımlılık tedavisi amacıyla hastaneye yatma dâhil tedavi veya muayene tedbirlerine tâbi olma şeklindeki adli kontrol yükümlülükleri uygulandıktan sonra haklarında kovuşturmaya yer olmadığına veya beraatlerine karar verilen kişiler de tazminat isteyebilir. Ev hapsi olarak bilinen tedbir bu nedenle artık tazminat konusu olabilmektedir.

Aynı Kanunla CMK 142/2 değiştirilmiş ve 141/1’in (e), (f) ve (l) bentleri kapsamındaki istemler bakımından 6384 sayılı Tazminat Komisyonunun Görevleri ile Çalışma Usul ve Esasları Hakkında Kanun hükümlerinin uygulanacağı düzenlenmiştir. Bu kapsamdaki istemler ağır ceza mahkemesine yapılırsa Komisyona gönderilir ve ağır ceza mahkemesine yapılan başvuru tarihi esas alınır. Böylece beraat ve kovuşturmaya yer olmadığı kararı sonrası haksız tutuklama tazminatı taleplerinde idari bir başvuru yolu benimsenmiştir.

Başvuru süresi

CMK 142/1’e göre karar veya hükümlerin kesinleştiğinin ilgilisine tebliğinden itibaren üç ay ve her hâlde karar veya hükümlerin kesinleşme tarihini izleyen bir yıl içinde tazminat isteminde bulunulabilir. Haksız tutuklama tazminatı için öngörülen bu süreler hak düşürücüdür. Kesinleşme tebliğ edilmemişse üç aylık süre işlemeye başlamaz; ancak bir yıllık mutlak süre her durumda kesinleşmeden itibaren işler.

Beraat veya kovuşturmaya yer olmadığı kararını veren merciler, ilgiliye tazminat hakkı bulunduğunu bildirmek ve bunu karara geçirmek zorundadır (CMK 141/2). Bu bildirimin yapılmamış olması, sürelerin işlemesini kendiliğinden durdurmaz. Bu nedenle beraat kararı kesinleştiğinde kesinleşme şerhinin ve tebliğ tarihinin derhâl öğrenilmesi gerekir.

Tazminat başvuru süreleri tablosu
Başvuru süreleri

Talep nereye ve nasıl yapılır?

CMK 142/2’ye göre istem, zarara uğrayanın oturduğu yer ağır ceza mahkemesinde, o yer ağır ceza mahkemesi tazminat konusu işlemle ilişkiliyse ve aynı yerde başka ağır ceza dairesi yoksa en yakın yer ağır ceza mahkemesinde karara bağlanır. Ankara’da oturan bir kişi bu nedenle Ankara’daki ağır ceza mahkemelerinden birine başvurur. Beraat, kovuşturmaya yer olmadığı ve fazla tutulma hâllerinde ise 6384 sayılı Kanun uyarınca Tazminat Komisyonu yolu işletilir.

Dilekçede açık kimlik ve adres, zarara uğranılan işlem ve zararın nitelik ve niceliği yazılır ve bunların belgeleri eklenir (CMK 142/3). Tutuklulukta geçen süre, kaybedilen gelir, iş akdinin feshi, sağlık giderleri ve avukatlık ücreti gibi kalemler belgelerle gösterilmelidir. Manevi tazminat için kişinin sosyal ve ekonomik durumu ile tutukluluğun etkileri anlatılmalıdır.

Tazminat miktarı nasıl belirlenir?

Haksız tutuklama tazminatı maddi ve manevi olmak üzere iki kalemden oluşur. Maddi tazminat, kişinin tutuklulukta geçen süre boyunca kaybettiği kazanç ve yaptığı zorunlu giderler esas alınarak hesaplanır. Çalışan bir kişinin bordroları, serbest meslek sahibinin vergi kayıtları bu hesabın temelini oluşturur. Belirli bir geliri olmayan kişiler bakımından asgari ücret esas alınabilir.

Manevi tazminat ise hâkimin takdirindedir. Yargıtay uygulamasında manevi tazminatın, kişinin tutuklu kaldığı süre, suçlamanın niteliği, kişinin sosyal konumu ve yaşadığı acı ile orantılı olması ve zenginleşme aracına dönüşmemesi aranır. Kişinin kendi kusurlu davranışıyla tedbire yol açtığı durumlarda, örneğin çağrılara uymaması nedeniyle hakkında yakalama emri çıkarılmışsa, Yargıtay uygulamasında tazminat talebi reddedilebilmektedir.

CMK 144 ayrıca bazı kişilerin tazminat isteyemeyeceğini açıkça düzenler: af, şikâyetten vazgeçme veya uzlaşma gibi nedenlerle hakkında kovuşturmaya yer olmadığına ya da davanın düşmesine karar verilenler, kamu davası ertelenenler, kusur yeteneği bulunmadığı için ceza verilmesine yer olmadığına karar verilenler ve adli makamlar önünde gerçek dışı beyanla suç işlediğini bildirerek tedbire yol açanlar bu kapsamdadır.

Tazminat dilekçesine eklenecek belgeler
Dilekçeye eklenecekler

Yargıtay bu konuda nasıl karar veriyor?

Yargıtay 12. Ceza Dairesi, 2021/956 E., 2022/3717 K., 16.05.2022: Sorgu için yapılan çağrıya uymadığı için hakkında yakalama emri çıkarılan kişi, yakalandığı gün mahkemeye çıkarılıp serbest bırakılmıştır. Yargıtay, yakalama emrinin kişinin kendi kusurundan kaynaklandığını ve kişinin gözaltında kalmadığını belirterek tazminat talebinin reddini onamıştır.

Kararın olayını, gerekçesini ve uygulamaya etkisini Çağrıya Uymayan Sanık Hakkındaki Yakalama Emri ve Tazminat Talebi başlıklı içtihat incelememizde ayrıntılı olarak ele aldık. Kararların tam metnine Yargıtay Karar Arama sistemi üzerinden esas ve karar numarasıyla ulaşılabilir.

Başvuru öncesi hazırlık

Haksız tutuklama tazminatı başvurusundan önce gözaltı ve tutukluluk sürelerini gösteren belgeler, beraat veya kovuşturmaya yer olmadığı kararının kesinleşme şerhli örneği ve gelir kayıtları bir araya getirilmelidir. Tutukluluk sırasında yaşanan sağlık sorunları ve işten çıkarma belgeleri de dosyaya eklenmelidir.

Dikkat: Tazminat davası hâkim veya savcıya karşı açılamaz; davalı devlettir (CMK 141/3). Kişisel kusur iddiası olsa bile istem devlete yöneltilir, devlet sonradan rücu edebilir.

Haksız Tutuklama Tazminatı Hakkında Merak Edilenler

Beraat edince otomatik tazminat ödenir mi?

Tazminat kendiliğinden ödenmez; kişinin süresi içinde başvurması gerekir. Beraat kararını veren mahkeme tazminat hakkını karara yazar, ancak başvuru yapılmadıkça ödeme yapılmaz.

Haksız tutuklama tazminatı için süre ne kadar?

Kesinleşmenin tebliğinden itibaren üç ay ve her hâlde kesinleşmeden itibaren bir yıl içinde başvurulmalıdır (CMK 142/1).

Ev hapsi için tazminat istenebilir mi?

7499 sayılı Kanunla eklenen CMK 141/1-l uyarınca konutu terk etmeme yükümlülüğü uygulandıktan sonra beraat eden veya hakkında kovuşturmaya yer olmadığına karar verilen kişi tazminat isteyebilir.

Gözaltında kalıp serbest bırakıldım, tazminat alabilir miyim?

Gözaltının kanuna aykırı olması veya kanuni sürenin aşılması hâlinde tazminat istenebilir. Kanuna uygun gözaltından sonra kovuşturmaya yer olmadığı kararı verilmesi de CMK 141/1-e kapsamında değerlendirilir.

Tazminat davasında avukatlık ücreti alınır mı?

Talebin kabulü hâlinde devlet aleyhine yargılama giderleri ve avukatlık ücretine hükmedilebilir. Tazminat Komisyonu yolunda ise 6384 sayılı Kanunun usul hükümleri uygulanır.

Av. Ahmet Mutlu

Yazıyı hazırlayan

Av. Ahmet Mutlu

Ankara Barosuna kayıtlı avukat (sicil 17837), Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi 1970 mezunu. Trafik Mevzuatı ve Cezaevi Mevzuatı adlı eserleri yayımlanmıştır.

Dosyanızla ilgili bir sorunuz mu var?

Ceza yargılamasında süreler kısadır. Görüşmeden önce elinizdeki tebligatı, ifade tutanağını veya kararı yanınıza almanız değerlendirmeyi kolaylaştırır.

Telefon: 0 532 714 50 45 · Adres ve iletişim formu

Bu içerik genel bilgilendirme amaçlıdır, somut durum için hukuki danışmanlık alınmalıdır.