Hayvana Eziyet Cezası: 5199 Sayılı Kanunda Suç ve Kabahat Ayrımı

Gözden geçirme: 8 Ekim 2026Hazırlayan: Av. Ahmet MutluDayanak: mevzuat.gov.tr ve Resmî Gazete

Bir köpeği aç bırakmak ile ona işkence etmek aynı yaptırımı doğurmaz. Hayvana eziyet cezası, 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu’nda iki kademede düzenlenir: kötü davranma, dövme ve bakımı ihmal gibi fiiller idari para cezası gerektiren kabahattir; işkence, acımasız ve zalimce muamele, kasten öldürme, cinsel saldırı ve hayvan dövüştürme ise 2021’den bu yana hapis cezası öngörülen suçlardır. Aşağıda bu ayrımı, soruşturmanın nasıl başladığını ve hüküm kurulursa neler olacağını anlatıyoruz.

Hayvana eziyet cezası suç mu, kabahat mi?

Kanunun 14. maddesi hayvanlarla ilgili yasakları sayar. Hayvanlara kasıtlı olarak kötü davranmak, dövmek, aç ve susuz bırakmak, aşırı soğuğa ya da sıcağa maruz bırakmak, bakımlarını ihmal etmek ve fiziksel veya psikolojik acı çektirmek (a) bendindedir. Bu fiillere 28. maddenin (j) bendi uyarınca hayvan başına idari para cezası verilir. Ev hayvanını terk etmek (n) ve belediyelerce toplanmış sahipsiz hayvanları bakımevi dışına bırakmak (o) da daha yüksek idari para cezasına bağlanmıştır.

2021’de 7332 sayılı Kanunla eklenen 28/A maddesi ise bazı fiilleri suç hâline getirdi. Bir ev hayvanına veya evcil hayvana işkence etmek ya da acımasız ve zalimce muamelede bulunmak altı aydan üç yıla kadar hapis cezası gerektirir. Dolayısıyla “hayvana eziyet” sözüyle anlatılan olay, fiilin ağırlığına göre ya Tarım ve Orman Bakanlığı veya yetki devrettiği mülki amir gibi denetim merciinin vereceği bir idari para cezasıyla ya da asliye ceza mahkemesindeki bir ceza davasıyla sonuçlanır.

Aynı fiil hem kabahat hem suç tanımına giriyorsa yalnız suçtan dolayı yaptırım uygulanır; suç nedeniyle yaptırım uygulanamayan hâllerde ise kabahat hükümlerine dönülür (Kabahatler Kanunu m.15/3). Bu kural pratikte önemlidir. Örneğin zalimce muamele iddiasıyla başlayan soruşturma kovuşturmaya yer olmadığı kararıyla biterse, fiilin dövme veya bakımı ihmal düzeyinde kaldığı kabul edilerek kişiye ayrıca idari para cezası verilebilir. Bu nedenle soruşturmanın kapanması, dosyanın tamamen bittiği anlamına gelmeyebilir.

28/A maddesinde hangi suçlar ve cezalar var?

Suç tiplerinin bazılarında yalnız hapis, bazılarında hapisle birlikte adli para cezası, birinde ise seçimlik ceza öngörülür. Ceza aralığı hükümden sonraki seçenekleri doğrudan belirlediği için tabloyu dikkatle okumak gerekir. Örneğin yalnız hapis öngörülen işkence suçunda hâkim doğrudan adli para cezası veremez; dövüştürme suçunda ise bu imkân vardır.

İki artırım hâli vardır. Suç birden fazla hayvana karşı aynı anda işlenirse ceza yarı oranında artırılır. Fail veteriner hekim, veteriner sağlık teknisyeni, hayvan koruma derneği veya vakfı üyesi ya da hayvanlara bakmakla görevli bir kişiyse ceza yine yarı oranında artırılır. Diyelim ki bir pansiyon çalışanı iki kediye aynı anda zalimce muamelede bulundu; her iki artırım birlikte gündeme gelebilir.

Soruşturma nasıl başlar, şikâyet gerekir mi?

Hayvanları Koruma Kanunu burada özel bir muhakeme şartı koyar: sahibinin işlediği fiiller dahil, 28/A’daki suçlardan soruşturma yapılabilmesi Tarım ve Orman Bakanlığının il veya ilçe müdürlüğünün Cumhuriyet başsavcılığına yazılı başvurusuna bağlıdır. Suçüstü hâlinde bu başvuru beklenmez ve soruşturma genel hükümlere göre yürür. Sahipli bir hayvana başkası işkence ettiyse, öldürdüyse veya dövüştürdüyse hayvan sahibinin şikâyeti üzerine de soruşturma başlar.

Uzlaştırma bu suçlarda kural olarak uygulanmaz. CMK 253/2’ye göre şikâyete bağlı olmayan ve TCK dışındaki kanunlarda yer alan suçlarda uzlaştırma için kanunda açık hüküm bulunması gerekir; 5199 sayılı Kanun böyle bir hüküm içermez. Önödeme de söz konusu olmaz, çünkü ceza üst sınırları altı ayı aşar (TCK 75). Uzlaştırmanın genel şartları için ceza davalarında uzlaşma yazısına bakılabilir.

Soruşturma sırasında veya kabahat tespitinde, hayvanın bakımını ciddi biçimde ihmal eden ya da ona acı veren kişinin hayvan bulundurması denetim merciince yasaklanır ve hayvanlarına el konulur (5199 m.24). Sahiplendirilmeye uygun hayvanlar sahiplendirilinceye kadar bakımevinde tutulur. Bu yasak ceza davasının sonucunu beklemeden uygulanabildiği için hayvan sahibi açısından ilk somut sonuç çoğu zaman budur.

Hayvana Eziyet Cezası Durumunda Ne Yapılmalı?

1. Olayı belgeleyin. Fotoğraf, video, tarih ve saat bilgisi, tanık isimleri ve varsa veteriner muayene raporu ilk gün toplanmalıdır.
2. Doğru mercie başvurun. Suç şüphesi varsa il veya ilçe tarım ve orman müdürlüğüne yazılı ihbar verin; sahipli hayvanda sahibi doğrudan savcılığa şikâyet edebilir.
3. Suçüstünde kolluğu arayın. Fiil devam ediyorsa 112 veya en yakın kolluk birimi aranır; bu durumda müdürlük başvurusu beklenmez.
4. Hayvanın güvenliğini sağlayın. El konulan hayvanın bakımevine teslim edildiğini tutanakla teyit edin.
5. Şüpheliyseniz ifadeye hazırlanın. Hayvanın sağlık kayıtları, mama ve bakım faturaları ile veteriner kontrolleri savunmayı destekler; ifadeye müdafiyle gidin.
6. İdari para cezasına itiraz süresini kaçırmayın. Kabahat kararına karşı tebliğ veya tefhimden itibaren en geç on beş gün içinde, Kabahatler Kanunu m.27’de gösterilen sulh ceza merciine dilekçeyle başvurulur.

Hayvanı zarar gören sahip ne yapabilir?

Sahipli hayvana başkası tarafından işkence edilmiş, hayvan öldürülmüş veya dövüştürülmüşse hayvan sahibi şikâyet hakkına sahiptir ve soruşturma onun şikâyetiyle de başlar. Kamu davası açıldıktan sonra suçtan zarar gören sıfatıyla davaya katılma talebinde bulunabilir; bu sayede delil sunma, hükme karşı kanun yoluna başvurma gibi imkânlar kazanır. Hayvanın tedavi giderleri ve değer kaybı gibi maddi zararlar ise ayrıca hukuk mahkemesinde istenebilir.

Zararın giderilmesi failin lehine de sonuç doğurur. 7589 sayılı Kanunla yeniden düzenlenen HAGB şartlarından biri, suçun mağdura verdiği zararın aynen iade, eski hâle getirme veya tazminle tamamen giderilmesidir. Veteriner masraflarını karşılayan bir sanık, aşağıda anlatılan HAGB imkânına bu şartı yerine getirerek yaklaşır.

Hüküm kurulursa HAGB, erteleme veya seçenek yaptırım olur mu?

Ceza aralıkları düşük olduğu için hükümden sonraki seçenekler geniştir. Hükmedilen ceza iki yıl veya daha azsa, sanığın daha önce kasıtlı suçtan mahkûmiyeti yoksa ve suçun yol açtığı zarar giderilmişse hükmün açıklanması geri bırakılabilir (CMK 231). 7589 sayılı Kanunla 31 Temmuz 2026’da yeniden yazılan bu düzenlemede beş yıllık denetim süresi ve bir yıla kadar denetimli serbestlik tedbiri öngörülür.

HAGB verilmezse iki yıl veya daha az hapis ertelenebilir (TCK 51). Bir yıl veya daha az hapis kısa süreli sayılır ve adli para cezasına, belli yerlere gitmeme yasağına ya da gönüllülük şartıyla kamuya yararlı işe çevrilebilir (TCK 49, 50). Mahkeme, hayvan barınağında gönüllü çalışma gibi suçla bağlantılı bir yükümlülüğü de bu seçenekler içinde değerlendirebilir. Dövüştürme suçu basit yargılama usulüne de uygundur, çünkü üst sınırı iki yıldır (CMK 251).

Ceza infaz edilecekse kural olarak cezanın yarısı kurumda geçirildikten sonra koşullu salıverilme mümkündür (5275 m.107/2). Kısa cezalarda ise denetimli serbestlik ve açık kurum imkânları öne çıkar. İnfaz rejiminin genel hatları hapis cezaları yazısında yer alır; hükme karşı kanun yolu için ceza muhakemesinde istinaf yazısına bakılabilir.

Mahkûmiyetin adli sicil, memuriyet ve silah ruhsatına etkisi nedir?

Kesinleşen mahkûmiyet adli sicile işlenir; infaz tamamlanınca kayıt arşive alınır ve arşiv kaydı kural olarak beş yıl sonra silinir (5352 m.9, 12). Hükmün açıklanması geri bırakılmışsa durum farklıdır: karar, yalnız yargı mercilerinin görebildiği özel bir sistemde tutulur ve beş yıl sorunsuz geçince dava düşer. Erteleme kararı verilen kısa süreli hapiste TCK 53’teki hak yoksunlukları uygulanmaz (TCK 53/4).

Memur olmak isteyenler için 657 sayılı Kanun’un 48. maddesindeki eşik, kasıtlı suçtan en az bir yıllık hapis cezasıdır; hayvana eziyet suçlarında bir yılın altında kalan ve sayılan suçlardan olmayan bir mahkûmiyet bu engeli doğurmaz. Silah ruhsatında eşik, taksirli suçlar dışında bir yıldan fazla hapistir; böyle bir mahkûmiyette ruhsat için hem infazın bitiminden sonra beş yılın dolması hem de hakların geri verilmesine dair mahkeme kararı gerekir (6136 m.7).

Hayvana Eziyet Cezası Hakkında Merak Edilenler

Hayvana eziyet dosyasında şikâyet, savunma veya hükümden sonraki süreç için konu Ceza Hukuku ve Ceza Muhakemesi Hukuku kapsamındadır.

Yazıyı hazırlayan

Av. Ahmet Mutlu

Ankara Barosuna kayıtlı avukat (sicil 17837), Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi 1970 mezunu. Trafik Mevzuatı ve Cezaevi Mevzuatı adlı eserleri yayımlanmıştır.

Bu yazı genel bilgi vermek amacıyla hazırlanmıştır; somut bir dosya için suç tarihi, deliller ve yürürlükteki mevzuat birlikte incelenmelidir.